"Dieren planten zich vaker voort zonder seks dan gedacht"

THINKSTOCK
Voortplanting zonder seks komt waarschijnlijk meer voor in de natuur dan algemeen wordt aangenomen, vooral bij dierpopulaties die met uitsterven worden bedreigd. Dat veronderstellen Amerikaanse onderzoekers die ontdekten dat in het wild levende zaagvissen zich onafhankelijk van mannetjes kunnen voortplanten.

Bij ongewervelde dieren is maagdelijke voortplanting niet ongewoon en het is bekend dat ook sommige gewervelde dieren kunnen overschakelen op voortplanting zonder seksueel contact. Deze wijze van voortplanten, parthenogenese, is aangetoond bij diverse gewervelde dieren in gevangenschap, onder meer bij vogels, reptielen en haaien. Op welke schaal zulke voortplanting in de vrije natuur voorkomt is nauwelijks onderzocht.

Wetenschappers troffen onder in totaal 190 onderzochte kleintandzaagvissen uit een riviermonding in Florida zeven exemplaren aan die blijkens genetische analyse geboren waren uit vrouwtjes die niet waren bevrucht. De dieren bleken in goede gezondheid te verkeren, terwijl vaak wordt aangenomen dat parthenogenese weinig levensvatbaar nageslacht oplevert.

Bedreigde diersoort

De kleintandzaagvis staat op de lijst van bedreigde diersoorten van de Internationale Unie voor Natuurbescherming. Overbevissing en teloorgang van zijn leefgebied in kustwateren dreigen het dier fataal te worden. 'Wij veronderstellen dat parthenogenese mogelijk het vaakst wordt aangetroffen bij populaties met een kritisch lage dichtheid, zoals populaties die op het randje van uitsterven staan', schrijven de onderzoekers in Cell Press. Dat lijkt te wijzen op een methode om de kans op soortbehoud te vergroten.

Een eenduidige verklaring voor parthenogenese is er niet, reageert Gert Flik, hoogleraar dierfysiologie aan de Radboud Universiteit. "De Amerikaanse onderzoekers suggereren dat omgevingsdruk - een kleine kans op het vinden van een mannelijke partner - een rol speelt. Maar er zijn ook andere verklaringen. Als bladluizen zich via parthenogenese voortplanten doen ze dat om opportunistische redenen: als een plant een goede suikerrijke sapstroom heeft, zetten ze een flinke trits nakomelingen op die plant."

'De Amerikaanse onderzoekers suggereren dat omgevingsdruk - een kleine kans op het vinden van een mannelijke partner - een rol speelt'

Hoogleraar dierfysiologie

Kraakbeenvissen

Dat parthenogenese voorkomt bij zwaardvissen is volgens Flik niet zo vreemd. "Zaagvissen zijn kraakbeenvissen, net als haaien en roggen. Ongeslachtelijke voortplanting komt voor in meerdere lijnen kraakbeenvissen. Bij beenvissen, de 'echte' vissen die de overgrote meerderheid van alle vissoorten uitmaken, is parthenogenese niet bekend."

Bij parthenogenese wordt een eicel aangezet tot deling. De nakomelingen, altijd vrouwtjes, zijn in staat tot geslachtelijke voortplanting. Parthenogenese komt niet voor bij zoogdieren, dus ook niet bij de mens.