De dag dat de dino's uitstierven gereconstureerd door Nederlanders

Een dinosaurus in het voormalige postkantoor aan de Coolsingel. De expositie Living Dinosaurs geeft een indruk van de aarde en haar bewoners van miljoenen jaren geleden.
ANP Een dinosaurus in het voormalige postkantoor aan de Coolsingel. De expositie Living Dinosaurs geeft een indruk van de aarde en haar bewoners van miljoenen jaren geleden.
Nederlandse geologen van de Universiteit Utrecht en de VU in Amsterdam hebben voor het eerst hard bewijs gevonden voor een abrupte afkoeling van de aarde, direct na de inslag van een asteroïde in Mexico, die 66 miljoen jaar geleden de dinosaurussen de kop kostte.

Stof van die Chicxulub-inslag verduisterde toen decennialang de zon. In het Amerikaanse tijdschrift PNAS laten geoloog Johan Vellekoop en een reeks collega's zien hoe de eerste jaren na de aanslag er moeten hebben uitgezien, een tijdschaal die in de geologie doorgaans ondenkbaar is. De temperatuur reconstrueren ze daarbij aan de hand van temperatuurafhankelijke chemische verbindingen in fossiele algen, die ze in Texas in sedimentgesteenten vonden.

Die plaats was destijds nog zeebodem. Op de dag van de inslag ontstond een massieve tsunami in de Golf van Mexico en vulde de atmosfeer zich met stof en roet van branden.

In de jaren tachtig van de vorige eeuw vond onder meer de Nederlander Jan Smit van de VU in Amsterdam aanwijzingen voor een kolossale inslag op het Mexicaanse schiereiland bij Chicxulub, die het uitsterven van de grote dino's markeert. Een dun laagje iridium, een metaal uit de verdampte ruimtekei, is over de hele aarde in gesteenten terug te vinden.

De oude zeebodem die nu de rivierbedding van de Brazos in Texas vormt, was diep en ver genoeg weg om relatief onverstoord te blijven. Dat betekent dat neerregenend stof en gruis van de inslagkrater daar betrekkelijk rustig in het water konden neerdwarrelen. "Eigenlijk is ons geluk als geologen dat in dit gesteente heel weinig meer gebeurd is sinds de inslag", zegt Vellekoop. "Dichter bij Chicxulub is de bodem geologisch een ravage."

Onnatuurlijke winter
In de gesteentes is door middel van chemische analyses af te lezen dat na de inslag snel een onnatuurlijke winter intrad, waarbij de zeewatertemperaturen minimaal 7 graden daalden en vermoedelijk nog veel meer. Tropische omstandigheden veranderden tijdens deze "impact winter" in de huidige wintertemperaturen.

In de afzetting in Texas is het iridium van het neerregenende stof goed te herkennen, maar is het vermengd met steeds fijner stof, van gruis tot klei. Dat duidt op decennialange opwarreling van de bodem, denken de onderzoekers, onder wie ook Jan Smit van de VU.

De opbouw van de versteende sedimenten laat ook zien dat in de eerste decennia heftige stormen ontstonden, doordat het land veel sneller afkoelde dan de zee. Na ongeveer een eeuw treedt een nieuw evenwicht in, waarbij de oceanen op aarde graden zijn afgekoeld. In de diepte herstelt de temperatuur zich pas in de loop van vele duizenden jaren, is de schatting.

Duisternis
De gevonden afkoeling, aldus Vellekoop, is vermoedelijk niet de reden dat de grote dinosauriërs destijds massaal uitstierven. Dat kwam vooral door de wekenlange duisternis en jarenlange schemer op aarde door alle stof. Planten konden daardoor niet groeien en planteneters verhongerden en masse. Door de schemer daalde ook de temperatuur.

Paleontoloog Robert Speijer van de KU Leuven, die zelf ook onderzoek doet aan de Texaanse afzettingen, zegt onder de indruk te zijn van de details waarmee de Nederlandse studie in PNAS de dramatische gebeurtenissen van 66 miljoen jaar geleden ontrafelt. "Maanden tot jaren duisternis en afkoeling zijn realistisch. De ecologische impact moet enorm zijn geweest."

Maanden tot jaren duisternis en afkoeling zijn realistisch. De ecologische impact moet enorm zijn geweest

Paleontholoog Speijer, KU Leuven
Wetenschappers van Naturalis Biodiversity Center in Leiden hebben in de Amerikaanse staat Montana grote delen blootgelegd van een Tyrannosaurus rex.
ANP Wetenschappers van Naturalis Biodiversity Center in Leiden hebben in de Amerikaanse staat Montana grote delen blootgelegd van een Tyrannosaurus rex.
Een tand van een tyrannosaurus rex, van vermoedelijk 65 miljoen jaar oud.
PHOTO_NEWS Een tand van een tyrannosaurus rex, van vermoedelijk 65 miljoen jaar oud.
Een dinosaurus in het voormalige postkantoor aan de Coolsingel. De expositie Living Dinosaurs geeft een indruk van de aarde en haar bewoners van miljoenen jaren geleden.
ANP Een dinosaurus in het voormalige postkantoor aan de Coolsingel. De expositie Living Dinosaurs geeft een indruk van de aarde en haar bewoners van miljoenen jaren geleden.