Beruchtste spionne ooit exact 100 jaar geleden gefusilleerd: Mata Hari, zondaar of zondebok?

afp
Margaretha Geertruida Zelle is wereldwijd bekend onder haar pseudoniem Mata Hari. De Friese uit Leeuwarden was een exotische danseres, met nevenactiviteiten. Exact honderd jaar geleden werd ze gefusilleerd wegens spionage. Mata Hari (1876-1917) is tot vandaag de beruchtste vrouwelijke spion ooit. Voor vele historici is ze vooral de zondebok voor de Franse militaire tegenspoed in de Grote Oorlog.

Die ochtend van 15 oktober 1917 vergezelden twee nonnen, evenveel agenten en haar advocaat de 41-jarige Nederlandse in een militair voertuig, dat haar had opgehaald in de Parijse gevangenis van Saint-Lazare. Mata Hari droeg een lange jas, een opvallende halsketting en een grote vilten hoed met rood lint. Ze werd naar de plaats van haar terechtstelling gevoerd: de polygoon van Vincennes. Na een salvo van het executiepeloton van twaalf soldaten kreeg ze van dichtbij het genadeschot met een revolver in het hoofd. Ze had de blinddoek geweigerd.

Margaretha Zelle op de dag van haar arrestatie.
Fries Museum Margaretha Zelle op de dag van haar arrestatie.

Mata Hari stond bekend als een bloedmooie femme fatale, min of meer uitvindster van de striptease als sensuele dans. In 1897 was ze met haar toenmalige man naar Nederlands-Indië getrokken. Daar gebruikte ze voor het eerst haar 'artiestennaam' Mata Hari, wat Maleis is voor 'oog van de dageraad' of kortweg 'zon'. Haar werk als exotische danseres bracht haar later, na haar scheiding, in Parijs en in enkele andere Europese grootsteden ook tot in het bed van ministers, industriebonzen en vooral generaals. Maar toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak, wilden militaire topmannen niet alleen seks van haar maar ook informatie. Mata Hari groeide zo - al dan niet gewild - uit tot spionne.

afp

Ze werd ervan beschuldigd in dienst van de Duitsers te werken. Ze zou de vijand geheime informatie doorgegeven hebben, afkomstig van legerofficiers met wie ze sliep. Volgens de kranten van toen stuurde ze zo duizenden geallieerde soldaten de dood in. Tijdens haar proces bleek dan weer dat ze eigenlijk een dubbelspionne was en dus ook voor de geallieerden spioneerde. Nu, honderd jaar later, geeft het Franse ministerie van Defensie nieuwe documenten vrij, die alweer een ander licht op de zaak werpen.

Het was de Duitse militaire attaché in Madrid, Anton von Kalle, die Mata Hari de das omdeed. Zelf zei ze dat ze aanpapte met von Kalle als deel van haar spionageopdracht voor Frankrijk. Maar toen de Duitser een telegram zond naar zijn oversten in Berlijn met details over een zekere agent H-21, kon het alleen maar over Mata Hari gaan - zelfs de naam van haar trouwe meid stond vermeld in het telegram. De Franse veiligheidsdiensten onderschepten de nota, die vandaag te bekijken is in de tentoonstelling over Mata Hari in haar geboorteplaats Leeuwarden. Het gaat wel om de officiële vertaling ervan, en daar wringt het schoentje.

ap

Sommige geschiedkundigen vinden het telegram verdacht, onder meer omdat het geschreven was in een code die de Fransen al lang hadden ontcijferd. En dat wísten de Duitsers ook. Dat doet vermoeden dat von Kalle bewust het telegram uitstuurde met de bedoeling dat de Fransen het zouden lezen en ze op het verkeerde been te zetten. De Duitsers zouden op die manier de Fransen slinks hun eigen spionne hebben laten terechtstellen.

Een andere theorie stelt dat de Fransen het document zélf hebben opgesteld, wat het ontbreken van het origineel verklaart. Waarom? Om het Franse volk zo tevreden te stellen met een zondebok als enige schuldige van het militaire falen. In beide visies is Mata Hari een slachtoffer: of de ene kant of de andere wou van haar af, en dat lukte.

Een kijkje in het Fries Museum in Leeuwarden waar een expositie loopt over Mata Hari
ap Een kijkje in het Fries Museum in Leeuwarden waar een expositie loopt over Mata Hari

Maar dat is allemaal zonder Mata Hari zelf gerekend. Volgens de nooit eerder ontsloten documenten bekende de Nederlandse danseres zélf in juni 1917 tijdens het zoveelste verhoor dat ze in 1915 in Den Haag inderdaad een deal had gesloten met de Duitsers. Ze was wanhopig om terug te keren naar haar geliefde Parijs en daar kon de Duitse consul in Amsterdam, Karl Kroemer, voor zorgen. Mits een wederdienst, weliswaar, en zo werd Margaretha Zelle agent H21. Naar eigen zeggen deed ze het enkel voor het geld en bewees ze haar trouw door meteen ook aan de slag te gaan voor de Franse veiligheidsdiensten. Maar: haar schuld was bewezen.

Het geëxecuteerde lichaam van Mata Hari werd gebruikt als dissectiemateriaal voor geneeskundestudenten in Parijs. Haar hoofd werd bewaard in het Museum voor Anatomie. Twintig jaar geleden werd daar vastgesteld dat het verdwenen was. Vermoedelijk gestolen.

afp
Spullen van Mata Hari die vorig jaar in Amsterdam onder de hamer gingen.
anp Spullen van Mata Hari die vorig jaar in Amsterdam onder de hamer gingen.
afp



4 reacties

Je naam en voornaam verschijnen bij je reactie
Door het plaatsten van een reactie, ga je akkoord met de gedragsregels


  • Jacques Wolff

    De Franse legerleiding(evenals de Engelse legerleiding) was toen samengesteld uit generaals, die niet voor hun taak bekwaam en berekend waren (tactische opleiding uit de tijd van Napoleon) en samengesteld uit een vriendenkring. Dat was een van de hoofdoorzaak, de tweede oorzaak was men durf te geen initiatief te tonen. En om dit mismanagement te verbloemen gaf de schuld aan een vrouw, die in hun ogen een verderfelijke dans ten tonele bracht.

  • Robert De Fruytier

    Allemaal larie en apekool;haar schuld is nooit 100 % bewezen,ondanks wat men ons wil wijsmaken-de media maakt ons tegenwoordig wijs wat ze willen.Ze moesten alleen een zondebok hebben,en zij was een gemakkelijke prooi.

  • Maurice Verheyen

    Opgeofferd voor de hoge heren uit de wind te zetten.

  • Gerard Braeckmans

    Zo, met al deze informatie moeten we het boek over haar niet meer lezen.