Exclusief voor abonnees

Waarom het de zomer van de nostalgie wordt: “Het kan het gevoel van eenzaamheid doen verdwijnen”

Getty Images/iStockphoto
Op sociale media verdrink je in ­nominaties om jeugdfoto’s of oude ­platenhoezen te posten. ‘Friends’ is razend populair op Netflix en op reis gaan doen we weer oldskool naar onze Belgische kust. Het wordt dé zomer van de nostalgische herinneringen. Als vlucht? Of tijdelijke houvast? Wat doet zo’n mentale tijdreis eigenlijk voor ons? “Je hoeft niemand nostalgie als kuur of medicijn op te dringen. Maar het kan geruststellen.”

“Wij zijn geboren nostalgie-experts”, zegt Tim Wildschut, ­sociaal psycholoog aan de universiteit van Southampton, ­gespecialiseerd in onderzoek naar nostalgie. “Bij negatieve ­gebeurtenissen grijpen mensen over de hele wereld, jong en oud, spontaan naar nostalgie. Je hoeft er niets voor te leren en geen ingewikkelde boeken voor te lezen. Uit ons ­wetenschappelijk onderzoek blijkt dat het ook een ­uitstekende manier is om met moeilijkheden om te gaan.” Dat heb je ongetwijfeld zelf al vastgesteld. Bladeren door ­fotoalbums van vroeger, meezingen met hits uit je tiener­jaren, dat recept van oma klaarmaken of een oud gezelschapsspel tevoorschijn halen ... Het zorgt bijna onmiddellijk voor een warme cocon van geborgenheid die je humeur ­opkrikt. Maar volgens Tim Wildschut en zijn collega’s is dat aangename gevoel niet alleen tijdelijk. Op termijn kan nostalgie ook je zelfbewustzijn verbeteren en je optimistischer maken. En het is een krachtig middel tegen eenzaamheid.

Dat kan verrassend lijken. Want is nostalgie geen heimwee naar vroeger, die soms met zoveel pijn gepaard gaat dat je er depressief van kan worden? En begin je dan ­uiteindelijk niet te denken dat vroeger alles beter was? Tim Wildschut: “Op het eerste gezicht klinkt het logisch dat het contrast tussen een warme herinnering en het soms wrange heden ook tot negatieve gevoelens leidt. Maar daar is heel weinig bewijs voor. Wij hebben het aan vele duizenden mensen gevraagd en kregen een ander beeld: dat sentimentele verlangen naar vroeger roept, ­ondanks die bitterzoete zweem, vooral een warm gevoel op.” Bij de meeste mensen overheerst dus het positieve effect. Zij blijven niet hangen in dat vleugje weemoed of gevoel van verlies dat vaak aan die warme gloed ­vastgeklikt zit. Alleen bij wie traumatische gebeurtenissen of extreem dramatische veranderingen meegemaakt heeft én niet zoveel veerkracht heeft, kunnen die sentimentele herinneringen minder positief uitvallen. Maar voor de meesten van ons heeft nostalgie dus officieel haar nut.

Nostalgie is een indrukwekkende truc van ons brein om terug te keren naar een evenwichtige ­gemoedstoestand

Tim Wildschut, ­sociaal psycholoog aan de universiteit van Southampton, ­gespecialiseerd in onderzoek naar nostalgie

Middel tegen eenzaamheid

“Eigenlijk is nostalgie een indrukwekkende truc van ons brein om terug te keren naar een evenwichtige ­gemoedstoestand”, zegt Tim Wildschut. “Het ­corrigeert je negatieve stemming.” Dat gebeurt in de eerste plaats als we ons eenzaam voelen, precies wat heel wat ­mensen tijdens de lockdown ervaren hebben. De meeste ­nostalgische herinneringen hebben dan ook een ­sociale inhoud: ­terugdenken aan je grootouders of aan je ­kinderen toen ze nog klein waren, een ­sentimenteel ­verlangen naar vrienden van vroeger of naar ­inspirerende leraren uit je schooltijd ... Met zo’n warme herinnering simuleer je de aanwezigheid van die ­mensen in je ­gedachten. Dat zorgt voor zo’n sterk gevoel van ­verbondenheid dat de eenzaamheid verdwijnt.

Iets gelijkaardigs kan gebeuren bij het uitwisselen van nostalgische foto’s, ambachtelijke recepten of ­herinneringen aan legendarische platen of boeken op de sociale media. Ook daarmee versterk je het groepsgevoel. Plots voel je een band met iemand die je misschien niet eens zo goed kent, omdat jullie dezelfde passie voor een ­bepaald album uit de jaren negentig of voor zelfgebakken ­zuurdesembrood delen.

Omdat we sociale wezens zijn, is het eigenlijk niet zo onlogisch dat die ‘nostalgietruc’ in onze natuur ingebakken zit. Het is een soort overlevingsmechanisme waarmee we ons wapenen om psychisch gezond te blijven.

Geruststellend voor je zelfbeeld

Nostalgie heeft nog meer voordelen. In deze onvoorspelbare coronatijden, waarin de dingen voortdurend veranderen, geeft het je een houvast. Bij onzekerheid hebben we namelijk meer de neiging om te piekeren: niet alleen over hoe die moeilijke situatie zal evolueren, maar ook over hoe we onszelf tijdens die crisisperiode ­gedragen. Pak je het al bij al wel goed aan? Ben je, met die ­grotere prikkelbaarheid of onverwachte angsten, met die ­frequentere baaldagen of slapeloze nachten, nog wel ­dezelfde persoon als vroeger?

Nostalgie helpt je om het verband te zien tussen de persoon die je in het verleden was, die je nu bent en die je in de toekomst zal zijn

Tim Wildschut, ­sociaal psycholoog aan de universiteit van Southampton, ­gespecialiseerd in onderzoek naar nostalgie

Tim Wildschut: “Nostalgie kan je geruststellen. Het helpt je om het verband te zien tussen de persoon die je in het verleden was, die je nu bent en die je in de toekomst zal zijn. Als je merkt dat je nog steeds dezelfde muziek leuk vindt, nog altijd evenveel belang hecht aan bepaalde vriendschappen, nog steeds van absurde humor of atletiekwedstrijden houdt, herken je jezelf. Ook al ben je in deze coronatijd misschien wel even anders, uiteindelijk zal je straks nog steeds diezelfde persoon zijn.” En zelfs als je die muziek of tv-serie uit de jaren tachtig vandaag niet meer zo fantastisch vindt, voel je je daarmee toch weer even zoals toen. Want ook dat heeft je gemaakt tot wie je vandaag bent.

Nostalgie helpt dus om een rode draad in je leven te zien: het geeft je een geruststellend gevoel van ‘zelfcontinuïteit’, zoals dat in de psychologie heet. Wat maakt het leven voor jou de moeite waard? Wat vind je echt zinvol? Nostalgie helpt je aan die waarden herinneren en houdt zo je identiteit ook mee overeind. Want uiteindelijk blijven je basispersoonlijkheid en waarden in de loop van je leven vrij stabiel. Als je die continuïteit ook regelmatig ervaart, blijf je ­gemakkelijker in balans.

Dat warme herinneringen je zelfvertrouwen kunnen verbeteren, wordt door psychologische experimenten bevestigd. Proefpersonen die een nostalgische gebeurtenis mochten oproepen, hadden namelijk meer het gevoel dat ze problemen en uitdagingen de baas konden dan wie aan gebeurtenissen zonder sentimentele waarde gedacht had. Blijkbaar geven nostalgische herinneringen je de boodschap dat het je tot nu toe altijd al gelukt is om moeilijkheden tot een goed einde te brengen.

Optimistischer

Nostalgie biedt niet alleen troost, houvast en kracht op het moment zelf, het helpt je ook om optimistischer naar de toekomst te kijken. Tim Wildschut: “Eigenlijk zijn nostalgische herinneringen een template van waardevolle dingen en betekenisvolle momenten. Die sjablonen vertellen je tegelijk ook hoe de toekomst eruit kan zien. Want hoewel de veranderingen door de corona­pandemie groot zijn, blijven ze tijdelijk. We kunnen ons voorstellen dat er weer een andere tijd komt, met mooie momenten zoals we vroeger al meegemaakt hebben. Als je terugdenkt aan die heerlijke vakantie in Zuid-Frankrijk, weet je dus tegelijk dat dat ooit weer mogelijk wordt. Als de kinderen mijmeren over die kinderboerderij van vorig jaar, kijken jullie ook samen met optimisme uit naar ­jullie volgende bezoek.”

Actie!

Zijn er dan geen nadelen aan nostalgie verbonden? Tim Wildschut: “Bij de meeste mensen blijft nostalgie een ­tijdelijke emotie, en dan is het helemaal oké. Maar als je ­altijd nostalgisch bent, als je alles wil blijven ­vasthouden of iedereen bij elkaar wil houden, kan dat nadelig zijn. Verlies is soms onvermijdelijk en loslaten hoort nu ­eenmaal bij het leven.”

In veruit de meeste gevallen is nostalgie dus duidelijk goed voor ons, zeker in moeilijke tijden. Maar wat als je toevallig niet zo nostalgisch van aard bent? Wildschut: “Je hoeft niemand nostalgie als kuur of medicijn op te dringen. Er zijn genoeg andere goede manieren om met negatieve ­gebeurtenissen om te gaan, bijvoorbeeld steun zoeken bij je partner of vrienden. De belangrijkste ­boodschap is dat er helemaal niets mis is met nostalgie, als je daar spontaan blijkt naar te grijpen.”

In het beste geval kunnen nostalgische herinneringen ons zelfs motiveren. Tim Wildschut: “Soms kom je in actie, omdat je iets soortgelijks wil ervaren als in je herinnering. Misschien kies je dan een fiets in dezelfde kleur als je allereerste kinderfiets, of misschien wil je een auto die lijkt op die van je opa.” Het is een simpele manier om dat geruststellende gevoel van vroeger mee te nemen naar het heden. Misschien moeten we dus maar onze favoriete quote of een stukje songtekst op ons T-shirt of ­mondmasker laten drukken, om deze coronacrisis met meer lichtvoetigheid door te komen. En wie weet kijken we over een paar jaar nog wel nostalgisch terug op dat merkwaardige gevoel van ouderwetse verbondenheid dat we in deze vreemde tijd ervaren.




Reacties

Alle reacties zijn welkom zolang ze voldoen aan de do's en don'ts die je hier kan terugvinden: gedragsregels. Elke dag ontvangen wij duizenden reacties, het kan enkele uren duren voor jouw reactie wordt geplaatst. Wordt jouw reactie afgekeurd dan werd er geoordeeld dat deze onze gedragsregels schendt.