Exclusief voor abonnees

Vergeet druk, drukker, drukst: zo las je meer tijd in voor jezelf

Getty Images
Druk, druk, druk is zo anno 2019. Wie echt mee is, zit niet vast in de ­ratrace van de dag, maar kiest ­bewust voor tijd. Dat willen wij ook! Maar hoe begin je eraan? We ­gingen te rade bij de Nederlandse filosofe Joke Hermsen, die van tijd haar stokpaardje maakte.

‘Druk’ is al lang geen cool antwoord meer op de vraag hoe het met je gaat. Dat beseffen we gelukkig steeds meer. Toch is het niet makkelijk om met een andere reactie op de proppen te komen. Het standaard drukteantwoord lijkt wel in ons systeem gebeiteld. “Jarenlang werd van ons gevraagd om het druk te hebben. Als je niet zei dat je het druk had, leek het alsof je bestaan een beetje mislukt was”, zegt de Nederlandse Joke Hermsen, auteur en filosofe, die zich al jaren verdiept in het fenomeen ‘tijd’. “Drukte was lange tijd het bewijs dat het goed met je ging.” Gelukkig hebben we onze kijk inmiddels wel bijgesteld. “Het besef dat chronische stress en tijdsdruk niet goed voor ons zijn, is de laatste jaren enorm toegenomen. We beseffen dat het ‘oude’ denken ons niet helpt naar een gezondere, ­evenwichtigere samenleving. Maar hoewel er over het ­onderwerp heel wat gediscussieerd wordt, zijn we er nog lang niet. Dat wijzen de torenhoge burn-outcijfers ­duidelijk aan.”

In de ban van de klok

Als een van de eersten pleitte Joke Hermsen er tien jaar geleden, in haar eerste boek ‘Stil de tijd’, al voor om het druk hebben niet tot iets zaligmakends te verklaren en het rustiger aan te doen. Inmiddels is onthaasten een hot topic. Mindfulness, yoga, stilteretraites,... Je kan geen magazine of tv-programma rond stress bekijken zonder dat deze rustgevers ter sprake komen. Maar volgens de filosofe is er meer nodig voor een echte ommezwaai.

“Ik ben ervan overtuigd dat zomaar een pleidooi voeren voor onthaasten niet werkt. We moeten ons eerst en vooral weer ­bewust zijn van wat tijd precies is. Hoe werkt tijd en, vooral, van wie is de tijd? Is de tijd nog wel van ons? Ik vrees ervoor... De klok regeert meer dan ooit ons hele leven. Onze op hol geslagen consumptiemaatschappij spoort ons voortdurend aan om nog een tandje bij te steken. We zijn in de ban van de kloktijd, door de oude Grieken ook wel ‘Chronos’ genoemd. Maar die kloktijd is een afspraak. We hebben de kloktijd zelf op een zeker moment vastgelegd, om als meetinstrument te kunnen gebruiken. Chronos of kloktijd is de portie tijd die we ‘hebben’, met een duidelijk begin- en eindpunt.” 

“Die tijd tikt voortdurend af, vandaar dat het ons ook weemoedig kan maken. Maar sinds de ­vorige eeuw wordt kloktijd ook gestuurd door de economie. Terwijl we vroeger een ­verloning kregen wanneer een klus geklaard was, hangt ons loonzakje sinds het einde van de negentiende eeuw af van het aantal kloktijduren dat we presteren. Sindsdien wordt tijd ook tegen ons ­gebruikt. Om meer winst te maken, gingen fabrieks­bazen beknibbelen op het aantal uren. Tijd is geld ­geworden. Het grote probleem is dat we vandaag alleen nog maar in termen van ‘Chronos’ denken. ‘We hebben te weinig tijd.’ ‘De tijd gaat te snel.’ De economie speelt daar handig op in door ons voortdurend aan die ­vluchtigheid te herinneren. Die nieuwe gsm? Die is alweer verouderd wanneer er enkele maanden later een nieuw model met extra functie op de markt verschijnt. We hebben voortdurend het gevoel dat we achter de feiten aanhollen.”

Nood aan helende tijd

Hoe kunnen we het tij doen keren? Eén ding staat vast: om onszelf uit de wurggreep van de tijd te verlossen, moeten we met een andere bril leren kijken. Volgens Joke Hermsen schuilt een mogelijk antwoord al in de oude Griekse filosofie. “Wij, moderne, obsessieve ­kloklezers die we zijn, moeten opnieuw leren begrijpen dat de tijd twee gezichten heeft. Naast kloktijd of ­Chronos hadden de oude Grieken het ook over Kairos: een veel belangrijker gezicht van de tijd. Kairos staat voor de tussentijd: een onderbreking op de immer ­wegtikkende Chronos. Theoloog Erasmus noemde het ook wel de aandachtsvolle tijd, waarbij je even niet bezig bent met tellen, werken, meten of presteren, maar simpelweg aanwezig bent en de tijd neemt voor rust, concentratie en aandacht. Kairos is ook de tijd van het ­zorgen. Want zorgen voor een ander kan je nooit in termen van Chronos doen, dan wil je er alleen maar zo snel mogelijk van af zijn.”

“Hippocrates, de grondlegger van onze geneeskunde, verkondigde in zijn tijd daarom al dat ­medische zorgen altijd vanuit Kairos moeten ­vertrekken. Kom daar vandaag maar eens mee. In het bedrijfs­leven, het onderwijs, de zorgsector,... Het is in onze maatschappij een en al Chronos dat de klok slaat. Alles draait om rendement en efficiëntie. De innerlijke of kairotische tijd komt voor velen nog maar weinig aan bod. We zijn deze vorm van tijdsbeleving uit het oog verloren.” 

Het gaat er volgens de filosofe niet om de kloktijd in te ruilen voor een andere tijdsbeleving – onze hele samenleving is namelijk volgens de klok gestructureerd – maar wel om het evenwicht tussen beide opnieuw te vinden. “Het is onze taak als mens om die balans te herstellen. Om als het ware een time-out te nemen van de kloktijd, zodat je in de helende, inspirerende tijd van Kairos terechtkomt. Dat is essentieel om niet uitgeput te raken.”

Eigen verantwoordelijkheid

Van tijd tot tijd de pauzeknop indrukken: het klinkt makkelijker dan het is. Want hoewel we het belang ervan steeds beter beseffen, worstelen we er enorm mee. Volgens de filosofe speelt het uitdoven van religie in onze maatschappij daarbij een belangrijke rol. Joke Hermsen: “In de loop van de geschiedenis zorgden godsdiensten voor een onderbreking op ons werkende bestaan. Denk maar aan de wekelijkse rustdag, waarop gezongen, ­gebeden, gedanst en ­geofferd werd. Dat kennen we vandaag veel minder. Rustmomenten worden niet ­langer gemeenschappelijk georganiseerd. We moeten zelf onze ‘tussentijd’ opzoeken en inplannen, en net dat maakt het extra moeilijk.” 

Gelukkig weten de meesten wel hoe zo’n deugddoend intermezzo voelt. “Elke keer dat je de klok vergeten bent, je niet gejaagd en onrustig van hot naar her holt, maar geconcentreerd in de tuin werkt, muziek maakt of zomaar wat zit de dagdromen, vertoef je in die Kairos-tijd. Iedereen beleeft die op een eigen manier. Sommigen als ze mediteren, anderen als ze een goed boek lezen of een lange wandeling maken. Het is een bijzonder aangename ervaring waarbij tijd niet langer als een te krap jasje voelt, maar als een ­gewaad dat in veel ruimere plooien om je heen valt.”

Last van digibesitas

Niet alleen het wegvallen van religie zet onze innerlijke tijdsbeleving onder druk. Ook onze andere manier van werken speelt mee. Joke Hermsen: “De scheidingslijn tussen werk en privé vervaagt alsmaar meer. We kunnen ’s avonds makkelijk onze mails checken of nog even ­verder werken, maar daardoor voelt het alsof we nooit helemaal vrij zijn. Dat is een belangrijke stressfactor.” 

Of je nu een 9-to-5-job hebt of in shifts werkt: het bewust inplannen van die Kairos-tijd is voor iedereen even zinvol. “Alles en iedereen heeft een bepaald ritme te volgen. Zelfs de natuur loopt volgens een zeker tempo, waarbij er op gezette tijden gezaaid en geoogst moet worden. Rust nemen is voor elk van ons even belangrijk.”

Beter voor jezelf en de ander

Of je nu op een yogamat gaat zitten of een cursus naaien volgt, hoe je die Kairos-tijd invult, doet er niet zo toe. “Er bestaat geen universeel recept”, benadrukt de filosofe. “Het gaat erom dat je loskomt van die hamerende kloktijd en begrijpt waarom dat zo belangrijk is. Doe je dat niet, dan zal je op drift raken. Onrust en stress maken van ons geen aangenamer persoon. Als een van de eerste symptomen doet stress onze tolerantie voor anderen verkleinen. Het doet ons snauwen, geeft ons een kort lontje en vervreemdt ons van onszelf. Hoe meer we overspannen zijn, hoe grover en onvriendelijker we worden, voor onszelf én de anderen.” 

“De discussie rond tijdsbeleving kent dus zeker ook een ethisch aspect. Door van jezelf weg te lopen, loop je ook van een ander weg. Als je de tijd neemt voor jezelf, kan je er ook veel beter voor een ander zijn. Dat moeten we weer leren begrijpen.” 

HOE LAS JE ‘TIJD’ IN? 

Het advies van Joke Hermsen: 

• “Ik ben er in elk geval voorstander van om thuis geregeld de schermen dicht te laten en met je werkgever af te spreken dat je na het werk niet meer telefonisch of per mail ­bereikbaar bent. Juist die permanente ­beschikbaarheid brengt veel stress teweeg.” 

• Af en toe ‘deconnecteren’ is niet alleen ­belangrijk op de werkvloer. Ook in onze privétijd is het een belangrijk aandachtspunt. “Terwijl we 20 jaar geleden tijdens een boswandeling letterlijk even weg van de wereld waren, zijn we met de moderne technologieën op elk moment van de dag bereikbaar. Ga terug het bos in zonder gsm.” 

• “En wie denkt dat hij al zittend in de zetel, met de televisie aan en een smartphone in de hand aan het uitrusten is, vergist zich. Heel wat van onze rustmomenten brengen we gekluisterd aan een scherm door. Op een hersenscan kan je zien hoe vrijwel alle hersendelen oplichten om al die informatie tijdens het swipen, surfen en zappen te kunnen verwerken. We moeten af van onze verslaving aan beeldschermen, die elke keer onze aandacht onderbreken en onze rust verstoren.” 

• “Bovendien zijn we meesters geworden in het multitasken. Daardoor bevindt je brein zich in een haast continu overspannen toestand. Die overdosis aan prikkels verandert iets in je brein. Alleen als je het aandurft om al je ­schermen – je laptop, tv én telefoon – enkele uren per dag uit te zetten, ontdek je hoe innerlijke rust echt voelt. Een gezond brein moet dagelijks offline.” 




1 reactie

Alle reacties zijn welkom zolang ze voldoen aan de do's en don'ts die je hier kan terugvinden: gedragsregels. Elke dag ontvangen wij duizenden reacties, het kan enkele uren duren voor jouw reactie wordt geplaatst. Wordt jouw reactie afgekeurd dan werd er geoordeeld dat deze onze gedragsregels schendt.


  • Emi De graeve

    Ik moet niet persé overal naartoe, en ik ben niet onmisbaar. Ik moet ook niet gaan shoppen, naar de fitness of mij verkopen op de sociale media. Daardoor heb ik veel tijd om te doen waar ik zin in heb :-)