Charlie Hebdo, 9/11, de moord op Kennedy: waarom zien we overal complotten?

De daders van de aanslag op Charlie Hebdo in Parijs op 7 januari.
REUTERS De daders van de aanslag op Charlie Hebdo in Parijs op 7 januari.
De aanslagen op de redactie van Charlie Hebdo vorige maand zijn, net als de aanslagen van 9/11, gefundenes Fressen voor complottheoretici. Waarom blijven zulke samenzweringstheorieën opduiken? En zijn ze wel zo onschuldig? Filosoof Johan Braeckman had het er vandaag over op Radio 1.

Waarom lieten de schijnbaar koelbloedige moordenaars zo klunzig hun identiteitskaart achter? Hoe wisten de terroristen dat de voltallige redactie aanwezig zou zijn? En waarom reden er in het drukke Parijs geen auto's door de straat? Op al deze vragen hebben aanhangers van complottheorieën een duidelijk antwoord: de aanslagen waren het werk van buitenlandse geheime diensten.

Dezelfde theorieën deden ook de ronde na de aanslagen van 11 september in New York. De WTC-torens zouden bomvol dynamiet gestoken hebben en gecontroleerd zijn neergehaald, aldus één van die hardnekkige theorieën.

Het is niet onlogisch dat over dergelijke dramatische gebeurtenissen met grote gevolgen de wildste verhalen de ronde doen, stelt filosoof Johan Braeckman op Radio 1. "Een spectaculaire en vreselijke gebeurtenis als een aanslag houdt de wereld in zijn ban. Als je dat dan achteraf bekijkt, lijken er altijd merkwaardige zaken te gebeuren", aldus Braeckman. Er is zelfs een naam voor dat fenomeen: de 'hindsight bias'.

Maar het is niet omdat je achteraf allerlei bizarre verbanden ziet, dat er ook effectief iets verdachts aan de hand is. Het is gewoon typisch aan ons menselijke brein om overal verbanden en patronen te zien. Vandaar ook dat die theorieën zo hardnekkig de kop blijven opsteken.

Gebrek aan bewijs

Om die reden is het ook al te gemakkelijk om mensen die in dergelijke complottheorieën geloven af te doen als fantasten of simpele geesten. "Het tegendeel is waar, je moet behoorlijk intelligent zijn om op een zeer creatieve manier zo'n complottheorie te kunnen bedenken", zegt Braeckman. Mensen die in complottheorieën geloven, zijn wel lichtjes paranoïde, maar om zo'n theorie te ontwikkelen heb je dus over een stevig stel hersens beschikken. En daar stopt het niet, je moet je theorie ook kunnen beargumenteren tegenover critici. "Hoe slimmer je bent, hoe beter je in staat bent om met slimme argumenten voor de dag te komen", aldus Braeckman.

"Het probleem met complottheorieën is dat er zelden bewijzen voor zijn", zegt Braeckman. En bovendien gaan de aanhangers van de theorie ook redenen bedenken voor die afwezigheid van bewijsmateriaal. "Men gaat dan zeggen dat dit net het bewijs is van hoe machtig de mensen achter het complot zijn, omdat ze erin slagen om alle sporen uit te wissen. De afwezigheid van bewijs wordt dan net het bewijs. Je kunt een dergelijke theorie onmogelijk onderuit halen omdat ze zichzelf ingedekt heeft tegen elke kritiek."

Je moet behoorlijk intelligent zijn om op een zeer creatieve manier zo'n complottheorie te kunnen bedenken

Filosoof Johan Braeckman
De brandende twin towers na de aanslagen van 9/11.
PHOTO_NEWS De brandende twin towers na de aanslagen van 9/11.

"Er was een complot, van Al-Qaida"

Een van de manieren om om te gaan met een complottheorie, zoals bijvoorbeeld die rond 9/11, is volgens Braeckman door er op te wijzen dat er wel heel veel mensen betrokken moeten zijn geweest. Om nog maar te zwijgen over alle media, politici, vliegtuigmaatschappijen en dergelijke. "Het vereist tientallen of misschien zelfs honderden mensen om zoiets klaar te spelen. Het is gewoon onmogelijk om zoiets in de doofpot te stoppen en het daar ook al die jaren te houden." Argumenten dat al die mensen bedreigd of omgekocht zouden zijn, maakt de hele theorie alleen maar onwaarschijnlijker, stelt Braeckman.

En dat terwijl er altijd wel een goede verklaring is. "Voor 9/11 is er een verklaring. Er was een complot, van Al-Qaida. We wéten wat daar gebeurd is."

Een van de verklaringen voor de vele complottheorieën rond 9/11 is het feit dat er in the heat of the moment tijdens de live verslaggeving heel wat foutieve informatie is meegedeeld. Zo'n dingen gebeuren, maar voor een complottheoreticus vormt zoiets het bewijs dat de media erbij betrokken zijn, aldus Braeckman.

Niet onschuldig

Complottheorieën zijn daarom ook niet altijd onschuldig, want ze tasten het vertrouwen in de officiële media aan. Vergissingen worden gezien als bewuste fouten. Maar ook voor politici en de politie zijn complottheorieën een kwalijke zaak omdat ze de basisinstellingen van de democratie in vraag stellen.

Er zijn ook voorbeelden van complottheorieën die expliciet bedoeld zijn om hele bevolkingsgroepen in een kwaad daglicht te stellen. Ruim honderd jaar geleden werden de verzonnen 'protocollen van de wijzen van Sion' al gebruikt om de joden in diskrediet te brengen. Dat verhaal, over een joodse samenzwering om wereldwijd de macht te grijpen, doet zowel in het Midden-Oosten als bij ons nog altijd de ronde. "Dat is manifest schadelijk", besluit Braeckman.