Exclusief voor abonnees

Ben jij ook een pleaser? Tips om ermee te stoppen

Veerle Symoens/NINA
Voor familie spring je steeds in de bres. Vriendinnen mogen je altijd bellen. Iets overnemen van een collega? Geen probleem. Breaking news: er bestaat zoiets als ‘nee’. Hoog tijd voor een cursus EHBP: Eerste Hulp Bij Pleasegedrag. Wij legden ons oor te luisteren bij klinisch psychologe Penelope Makris.

Ja. Twee letters die onze lippen haast vanzelf vormen als vrienden, familieleden of collega’s iets vragen. Van taxichauffeur spelen tot opdraven als gratis babysit: op zich niets mis met een goede daad. Tenzij je even vaak over je heen laat lopen als een deurmat. Als ‘goed’ zijn een obessie wordt, is het tijd om de alarmbel te luiden, stelt therapeute Andrea Matthews. Met Stop Met Pleasen - Denk eens aan jezelf (en niet altijd aan die ander) schreef ze een heuse nee-handleiding. “De wereld heeft behoefte aan empathische mensen. Het is een van de mooiste eigenschappen. Maar empathie kan ook een vloek worden: om een ander geven is één ding, maar iemand op je schouders nemen is heel wat anders.” 

Veel empaths – zo noemt Mathews mensen die bedeeld zijn met een hoge dosis empathie – kennen het verschil hiertussen niet, verduidelijkt ze in haar boek. Daardoor wordt hun inlevingsvermogen een handicap: ze staan dag en nacht klaar met raad en daad, maar krijgen intussen hun eigen werk niet meer klaar. Of blijven zitten met hun opgekropte emoties. Maar toch blijven ze aan de lopende band ‘ja’ zeggen tegen alles en iedereen. Want zo zijn ze nu eenmaal, die eeuwige pleasers. En net daar sluimert het gevaar. 

“Helpen betekent dat je iets doet voor iemand omdat je dat graag doet én omdat je het aankan”, vult Penelope Makris aan, klinisch psychologe bij Psychologen Praktijk Leuven. “Maar als je doorslaat in je empathie en dus te sterk gaat focussen op wat die ander nodig heeft, verlies je je eigen behoeften uit het oog. Telkens als je ‘ja’ zegt tegen iemand anders, zeg je in feite ‘nee’ tegen jezelf. Neem je een opdracht van een collega over zodat die eerder op zomervakantie kan? Heel nobel van je. Maar daardoor kan jij ’s avonds geen terrasje doen: jouw deadline blijft ongewijzigd. Als het bij die ene keer blijft, is dat geen ramp. Maar bij pleasers is zoiets haast dagelijkse kost. Ze gaan telkens over hun grenzen of verleggen die stelselmatig. Dat wreekt zich in de vorm van stressklachten die – als ze genegeerd worden – kunnen evolueren tot een burn-out.”

Het engste woord

“Bovendien typeert niet hulpvaardigheid, maar wel angst de pleaser”, vervolgt Penelope Makris. “Pleasers helpen niet omdat ze dat willen, maar omdat ze bang zijn. Bang om als slechte vriend geboekstaafd te staan na een weigering, om als ‘zwak’ gezien te worden op de werkvloer of voor egoïst versleten te worden. De vraag of dat helpende handje nog wel in je agenda past, wordt daardoor totaal ondergeschikt. Pas achteraf komen de spijt en frustratie.”

Die angst zorgt ervoor dat ‘nee’ het engste woord wordt dat er bestaat. De jaknikker leeft namelijk met het idee dat daar loodzware gevolgen aan vasthangen, legt de psychologe uit. ‘Als ik weiger, dan verlies ik haar als vriendin.’ Dat idee wordt hen ingegeven door hun eigen onzekerheid. Terwijl de gevolgen in realiteit zelden zo dramatisch zijn.”

De pleaser is dus met andere woorden geen filantroop, maar een angsthaas. Maar wie heeft dit bange konijn gekweekt? Klinisch psychologe Penelope Makris wijt behaagziekte aan een cocktail van diverse factoren. De verhouding tussen de verschillende ingrediënten is echter onduidelijk en verschilt van pleaser tot pleaser. “Net vertelde ik al dat doorgeslagen ‘als, dan’-denken de kern van het probleem is. Maar waar komen die verwachte tegenreacties dan vandaan? Dat zal van persoon tot persoon verschillen, omdat ze niet alleen vorm krijgen door ons karakter, maar ook door wat we geleerd en meegemaakt hebben. Ben je een perfectionist? Onzeker? Een introvert? Hoe kijk je naar jezelf? Welke druk voel je vanuit je omgeving of op de werkvloer? Er zijn veel mogelijke verklaringen. Bepaalde karaktertrekken kunnen pleasegedrag faciliteren, maar ik zou eerder zeggen dat het voor het grootste deel aangeleerd is. Tijdens onze opvoeding, bijvoorbeeld. Een koppig kind dat telkens gestraft wordt als het zijn eigen willetje toont, zal zich waarschijnlijk inschikkelijker gaan opstellen om toekomstige sancties te vermijden. Ook een prestatiegerichte werkomgeving doet een duit in het zakje: een autoritaire baas kan je nu eenmaal moeilijk iets weigeren.”

Antigif tegen pleasegedrag

Ook op cultureel vlak valt er wat te zeggen, vertelt de klinisch psychologe. Want als er één ding is dat wij, Belgen, schuwen, dan is het direct communiceren. Nederlanders daarentegen bedanken voor zo’n verplicht rondje om de pot draaien. “Assertiviteit heeft bij ons een negatieve connotatie: je gedacht zeggen en voor jezelf opkomen, dat doe je niet. Terwijl assertiviteit zoveel meer is dan brutaal je zinnetje doordrijven. Assertief zijn betekent dat je jouw behoeften en gevoelens respectvol en efficiënt communiceert.”

Maar net op dat vlak loopt het fout bij pleasers: die gummen hun eigen behoeftes gewoon uit, in functie van de behoeften van een ander. “En als het schouderklopje waar pleasers zo naar verlangen uitblijft, dan gaan ze zich juist nog méér opofferen en nog wat aardiger doen om alsnog die goedkeuring te krijgen. Eén ding staat centraal: het gevoel van eigenwaarde vergroten. Maar op dat vlak is een pleaser een bodemloos vat. Het is nooit genoeg.”

Pleasegedrag is dan ook nauw verbonden met een gebrek aan zelfvertrouwen, vervolgt de psychologe. Omdat pleasers niet erg zelfverzekerd zijn, gaan ze de bevestiging elders halen. “Enerzijds zal iemand die met een laag zelfbeeld kampt, sowieso minder snel assertief durven te zijn: de angst om verlaten of afgewezen te worden is gewoon te groot. ‘Pleasen is niet verliezen’, zo luidt de redenering. Anderzijds krijgt een pleaser niet de kans om wat zelfvertrouwen bij te kweken. Omdat hij de verwachte tegenreactie dankzij die eeuwige ‘ja’ nooit kan aftoetsen aan de reële reactie.”

Zo komen we uit bij het medicijn tegen behaagziekte: complimentjes. Zeg eens iets liefs tegen jezelf, adviseert de psychologe. “We leven in een prestatiegerichte maatschappij, maar gaan tegelijk voorbij aan het feit dat iedereen – pleaser of niet – bevestiging nodig heeft. Die hoeft echter niet altijd van buitenaf te komen. Voor jezelf kunnen toegeven dat je iets goed gedaan hebt: dat is de eerste stap richting positieve verandering. Je hoeft niet eens grootse dingen te verwezenlijken om jezelf op de borst te kloppen. Een geslaagde maaltijd, een gehaalde deadline of die keer dat je in één keer parallel kon inparkeren: begin met het kleine te eren, dan hoef je geen bevestiging meer bij anderen te halen.” 

En als je omgeving steigert?

Penelope Makris: “Telkens als je een verandering in jezelf teweegbrengt, kan dat een verandering teweegbrengen in je omgeving. De verwachte tegenreacties zijn meestal overdreven, maar het kan wel zijn dat bepaalde mensen negatief reageren. Zo kunnen sommigen het persoonlijk opvatten of het je kwalijk nemen als je plots wél nee durft te zeggen. Maar je wil net een nieuwe gewoonte creëren. Dat betekent dat hoe meer je het doet, hoe meer het een gewoonte wordt en hoe evidenter de mensen uit je omgeving jouw ‘nee’ gaan vinden. Natuurlijk kunnen er situaties op je pad komen waarin mensen geen ‘nee’ aanvaarden. Dan sta je voor een keuze: pas ik me aan, of neem ik afstand van die persoon? Soms ligt het gewoon aan de manier van communiceren: te weten komen hoe je welke boodschap op wie moet overbrengen, hoort ook bij efficiënt assertief reageren.”

Zo zeg jij luidkeels nee. De tips van psychologe Penelope Makris:

1. Durf je eigen gedachten en gedragingen in vraag te stellen. Waarom zeg je ja terwijl je eigenlijk helemaal geen tijd of zin hebt? Draai de rollen gerust eens om. Een echte vriendschap gaat uit van wederzijds begrip, ook als het antwoord ‘nee’ is.

2. Assertief zijn betekent dat je jouw behoeften en gevoelens vanuit jezelf respectvol doch efficiënt communiceert. Wat efficiënt is, verschilt van situatie tot situatie. De ene vriendin heeft genoeg aan een half woord; de andere kan niet tussen de regels door lezen. Om dat te weten te komen, zit er maar één ding op: oefenen. 

3. Vertel je vrienden of familie wat er scheelt. Pleasers raken vaak gefrustreerd omdat ze veel geven maar weinig krijgen. Maar een groot deel begint bij jezelf: niemand kan ruiken wat er scheelt.

4. Durf in positieve termen over jezelf te denken en te spreken.

5. Pleasers hebben maar één doel: door iedereen graag gezien worden. Maar dat is onmogelijk. Dus stop met ‘likeable’ te willen zijn en like yourself.

6. Raak je er niet zelf uit? Pleasegedrag kan diepgeworteld zijn. Professionele hulp inschakelen is absoluut geen taboe, maar een eerste stap naar een leven met meer nee.




7 reacties

Alle reacties worden voor publicatie gelezen -en goed- of afgekeurd- door het moderatie-team van HLN. Elke reactie moet voldoen aan deze gedragsregels.
Je naam en voornaam verschijnen bij je reactie.


  • Patrick Kelchtermans

    Had ik vroeger ook last van, tot ik merkte dat ik geen energie meer over had voor mezelf. Nu ik regelmatig 'nee, gaat niet', 'nee, geen zin in', 'nu niet, ik kan pas over een week' of 'vraag iemand anders, dit is niks voor mij' durf zeggen, heb ik veel minder last van stress. En ik merk dat anderen meer respect hebben. Iedereen kijkt neer op een dweil. Ik help nog altijd wie mijn hulp verdient, maar de profiteurs hoeven niks meer te verwachten.

  • Catherine MISTIAEN

    Hangt nauw samen met uw astrologische geboortekenmerken ('Vissen' en 'Leeuwen' zijn gevers, elk op hun eigen manier). Leeuwen zullen niét 'instorten', terwijl Vissen wél kunnen 'instorten', als ze niet opletten ...

  • Viviane Loosveldt

    Een mens moet heel kritisch en assertief in het leven staan en een krak zijn in het doorzien van mensen en situaties. Misschien kan je eventueel, als er echt hulp nodig is, je nek uitsteken. Laat je nimmer ofte nooit bedotten of 'misbruiken', wees steeds alert!

  • lauren van eupen

    Stond altijd klaar voor iedereen. Maar er is van geprofiteerd. En dan zegt: STOP, tot hier en nie verder! Je moet in deze maatschappij egoistisch zijn, anders overleef je niet.

  • Henri Troyat

    Je hebt gevers en pakkers. Spijtig genoeg zijn de pakkers ruim in de meerderheid. Wanneer ze je hulp nodig hebben weten ze je plots wonen en krijg je een mailtje dat begint met 'beste vriend...'. Nadien krijg je amper nog een knik. Waag het niet om de volgende keer beleefd te weigeren want dan ga je in de buurt over de tong...