Exclusief voor abonnees

Overheid wil inzetten op nudging, maar wat is dat precies?

Getty Images
Nudging. In het Vlaamse regeerakkoord is er drie keer sprake van. De Vlaming heeft er meestal geen probleem mee dat de overheid zijn gedrag subtiel in een bepaalde richting stuurt. De slimme techniek uit de gedragspsychologie stimuleert je immers om gezonde keuzes te maken door je brein een beetje te misleiden. En daar pluk jij de vruchten van. Diëtiste Hella Van Laer legt uit hoe.

Je neemt je voor om gezond te eten, meer te bewegen en je ecologische voetafdruk te ­verkleinen. Toch staat je fiets al weken stof te vergaren in de garage, koop je een plastic draagtas in de winkel terwijl je thuis een hele collectie herbruikbare zakken hebt en is het eerste wat je doet als je ’s avonds thuiskomt, een pak chips openscheuren. Herkenbaar? Je bent niet alleen. En nee, die ‘slechte’ keuzes ­hebben heus niet met een gebrek aan karakter te maken. De echte reden waarom we ondanks alle goede ­voornemens toch voor de minder goede optie bezwijken, schuilt in ons brein. 

Want er is helaas meer nodig dan een portie wilskracht voor gewenst gedrag. “Ons brein is opgebouwd uit drie hersendelen”, legt diëtiste Hella Van Laer uit. “Het eerste deel, het menselijke brein, stuurt alles wat met rationeel denken te maken heeft. Zo weten we dat groenten en fruit eten belangrijk is, en dat we best matig zijn met alcohol. Die opvattingen zitten gebeiteld in ons menselijke brein. Diep in onze hersenen, in de hersenstam, bevindt zich het reptielenbrein. Dat reguleert instinctief en impulsief gedrag.” Gris je aan de kassa nog snel een chocoladereep mee? Daar zit je reptielenbrein voor iets tussen. “Het laatste deel, het zoogdierenbrein, bevat alles wat met gewoontes te maken heeft: vaak heb je die al in je kindertijd aangeleerd.” 

In de ideale wereld wordt ons gedrag zo veel mogelijk door het rationele, menselijke brein gestuurd. De realiteit is anders. Uit onderzoek blijkt dat tot 95 procent van onze beslissingen aan ons zoogdieren- en reptielenbrein gelinkt zijn. Amper over 5 procent denken we echt na. “Het reptielen- en zoogdierenbrein zijn veel krachtiger en sneller dan ons menselijke brein. Daarom stellen we vaak gedrag dat achteraf onlogisch lijkt. Om die impulsen en gewoontes te doorbreken is meer nodig dan wilskracht.” Net daar komt nudging van pas.

Zacht duwtje

Het Engelse ‘to nudge’ betekent ‘iemand een zacht duwtje geven’. “Nudging is een techniek uit de gedragspsychologie waarbij mensen subtiel en onbewust aangespoord worden om gewenst gedrag te stellen”, zegt Hella Van Laer. Ons brein heeft van nature de voorkeur om vanuit oude patronen of impulsen te reageren en kiest graag voor de gemakkelijkste weg. Nudges spelen daar handig op in door gewenst gedrag aantrekkelijker te maken. 

Het principe wordt vandaag al toegepast. Zo was de luchthaven van Schiphol de eerste luchthaven die de properheid van de toiletten met een nudgingtechniek zag verbeteren. Een afbeelding van een vlieg op de bodem van de urinoirs volstond om mannen aan te moedigen om properder – gerichter – te plassen. Inmiddels is het een populaire techniek om de strijd met scheefplassers aan te gaan. Ook in het verkeer wordt dankbaar gebruikgemaakt van nudging, denk maar aan digitale borden met smileys langs de weg die je motiveren om je snelheid aan te passen. Maar ook op gezondheidsvlak heeft nudging heel wat voordelen. Volgens diëtiste Hella Van Laer is nudgen zelfs essentieel om de obesitasepidemie te stoppen.

Strijd tegen obesitas

De helft van de Belgen is te zwaar. Zoute snacks, vette of suikerrijke happen … Verleidingen loeren overal om de hoek. Niet alleen ons oerbrein doet ons geregeld zwichten, ook hormonen spelen een belangrijke rol. “Zo maakt het hongerhormoon ghreline ons vatbaarder voor eetbuien”, zegt de diëtiste. “Dat hormoon stijgt onder invloed van slaaptekort. Ook chronische stress brengt een hormonale kettingreactie teweeg: je cortisollevel stijgt, wat weer je hongerhormoon in de hoogte kan jagen. Voor velen is het een gewoonte geworden om bij die hormonale veranderingen naar eten te grijpen. Je zoogdierenbrein (gewoontes) en reptielenbrein (impulsen) nemen het over, ook al weet je beter. De werking van ons brein kunnen we helaas niet veranderen, dus zit er maar één ding op: de ­omgeving aanpassen.”

Manipulatie?

Hier en daar komt er kritiek op nudging. Want hebben we al die extra duwtjes in de rug wel nodig? We weten zelf toch wat goed voor ons is? Maar verwar nudging niet met manipulatie, want je kan altijd de ‘slechtere’ optie kiezen. Je behoudt alle keuzevrijheid. Gezondheidscampagnes focussen vaak op wat niet mag, nudging vertrekt vanuit het ­positieve. 

“Nudging maakt het gewenste gedrag subtiel aantrekkelijker”, zegt Hella Van Laer. “Als individu is het ontzettend moeilijk om continu te weerstaan aan alle verlokkingen in onze drukke maatschappij. Ik vind het een must dat de samenleving samenwerkt om het ons gemakkelijker te maken. Onlangs botste ik op de cardiologieafdeling in een ziekenhuis op een cola-automaat. De frisdranken stonden op ooghoogte en de waterflesjes zaten onderaan. Schandalig. Zo blijft het dweilen met de kraan open. Er beweegt gelukkig wat – denk aan stickers op traptreden in openbare gebouwen die je aanmoedigen om te bewegen – maar het kan zoveel beter. Om het obesitasprobleem aan te pakken, moet iedereen mee: supermarkten, scholen, ziekenhuizen, bedrijven en zeker onze overheid. Overal moeten gezonde keuzes beschikbaar en aantrekkelijk zijn.”

Zo lukt het op het werk

• Op het werk kan nudging veel gezondheidsvoordelen bieden. Hella Van Laer: “Door in het bedrijfsrestaurant ­gezonde opties aantrekkelijker te maken, stimuleer je je personeel om goed te kiezen. Bied gesneden fruit aan: dat oogt smakelijker. Plaats de ongezondere desserts meer uit het zicht, voorzie een maaltijdsoep met een leuke naam, of maak gezonde opties goedkoper.”

• Een koekje bij de koffie, een traktatie van een collega … Zonder het te beseffen, lopen we dikwijls de hele dag door te snacken. De diëtiste: “Ook daar kunnen ­bedrijven op inspelen. Laat de koekjes aan de koffieautomaat ­achterwege of stop ze in een kast en vraag collega’s om voor gezonde traktaties te zorgen.”

• Eet jij graag in de auto? “Eetgedrag is erg plaats- en contextgebonden. Wie nooit in de auto eet, zal er zelfs niet aan denken. Maar zodra je het een paar keer doet, ontstaat er een nieuwe link in je brein en is de kans groot dat je vaker in de wagen zal snoepen. Met een pitstop aan het tankstation is het net zo. Voor velen is dat een gewoonte geworden. Gelukkig bieden de meeste ­tankstations nu ook gezonde snacks aan, maar het kan beter. Ongezonde tussendoortjes liggen er voor het ­grijpen, terwijl je voor gezonde opties zelf op zoek moet.”

• Piekt je stressniveau na een drukke ochtendspits? Dan is de kans groot dat de brownies die je nog in je bureaulade liggen hebt in je mond verdwijnen. “Voorzie een hapklaar en gezond alternatief voor ‘noodgevallen’ zoals wat ­nootjes of een stuk fruit. Zonder plan B zwicht je brein voor het stress- en hongerhormoon en ben je verloren.”

• Denk op voorhand na over je eetmomenten en neem ­gezonde tussendoortjes mee naar het werk. “Net zoals ouders ’s ochtends de snackdoosjes voor hun kinderen vullen. Zo weet je duidelijk wat je die dag zal eten en heb je iets om naar uit te kijken.”

• Werk je lange dagen en duik je bij thuiskomst uitgehongerd in de koekenkast? “Voorzie een kleine snack in je wagen. Kies bij voorkeur voor een eiwitrijk tussendoortje dat je ­honger stilt, zoals een handvol amandelen.”

Dit doe je thuis

• Denk eerst na over wat je lekker vindt. Hella Van Laer: “Heel wat mensen kampen met suikerafhankelijkheid. Bij de eerste de beste emotie grijpen ze naar een zoete snack. Suiker geeft je een dopamineshot: daar hangt je lichaam snel aan vast. Het vraagt een paar dagen de tijd om van die gewoonte verlost te raken, maar daarna merk je dat je weer gevoeliger wordt voor pure voedingssmaken die niet per se mierzoet hoeven te zijn. Maak een lijst met gezonde en lekkere alternatieven: rauwkost met een pittige dipsaus, wat hummus of olijventapenade, hardgekookte eitjes, een lekkere soep, eiwitrijke yoghurt, je lievelingsfruit, een handvol noten …”

• Richt je leven zo in dat gezonde keuzes voor het grijpen liggen. “Bekijk de indeling van je voorraadkast met een kritische bril. Plaats gezonde opties op ooghoogte en bewaar zoete en vette snacks op een plek waar je moeilijker bij kan. Organiseer je koelkast op dezelfde manier en vul ze met gezond lekkers dat je meteen in je mond kan stoppen. Een sinaasappel in partjes oogt veel aanlokkelijker dan die sinaasappel onderaan in je fruitlade.”

• En last but not least: wat je niet in huis haalt, kan je niet in je mond stoppen.

In de praktijk

Je reptielenbrein en zoogdierenbrein zijn enorm krachtig: zij zorgen ervoor dat je ’s avonds alsnog een chocoladereep opsmikkelt, ondanks je voornemen om minder te snoepen. “Heel wat cliënten zeggen me dat ze niet kunnen afslanken en klagen over een gebrek aan karakter. Maar er zit dus heel wat meer achter”, benadrukt de diëtiste. “Om je reptielenbrein te slim af te zijn, moet je ervoor zorgen dat je onmiddellijk een gezond alternatief beschikbaar hebt. Moet je op dat moment nog een wortel raspen of appel schillen? Dan ben je verloren. Om de oude gewoontes in je reptielenbrein naar nieuwe, ­gezondere gewoontes om te zetten, kan je er maar beter voor zorgen dat je alternatief ook lekker is. Want met lange tanden eten hou je nooit vol.”

Lees ook binnen HLN+:

Belgische CEO heeft hét recept om 100 jaar te worden: “Ik heb niets tegen fitnessabonnementen, maar eigenlijk is dat allemaal niet nodig”

“Vermoeid? Hoofdpijn? Het is de schuld van wat we eten”: arts lanceert voedingsplan om je lijf in 10 dagen te resetten

Professor huisartsengeneeskunde Bert Aertgeerts: “Als je alles met alcohol moet vieren, heb je een probleem”




2 reacties

Alle reacties worden voor publicatie gelezen -en goed- of afgekeurd- door het moderatie-team van HLN. Elke reactie moet voldoen aan deze gedragsregels.
Je naam en voornaam verschijnen bij je reactie.


  • Emi De graeve

    binnenkort plant men mensen ongevraagd een chip in en reageren we als robots ? Leer je kinderen om van jongs af aan een eigen mening te vormen ipv hen hersenspoelingen te laten ondergaan of meelopertje te laten spelen.

  • romy verhove

    Wat een grap ,iedereen heeft er een probleem mee zijn /haar gedrag word bestuurd door overheid en of techgiganten .