Exclusief voor abonnees

Waarom overgewicht soms ook een voordeel kan zijn

Overgewicht komt wereldwijd steeds vaker voor.
Roger Dohmen, HH Overgewicht komt wereldwijd steeds vaker voor.
Mensen met overgewicht leven korter, maar op de intensive care zorgt obesitas voor een driemaal grotere overlevingskans. Een ware paradox of een statistische curiositeit?

Dik zijn is niet ­gezond. Statistieken laten daar geen misverstand over bestaan: wie overgewicht heeft, leeft gemiddeld een jaar korter. Bij ernstig overgewicht, oftewel obesitas, loopt dat op tot zo’n drie jaar. Toch constateerde de Amerikaanse arts Erwin Fleischmann rond de eeuwwisseling dat juist dikkere nierdialysepatiënten langer overleven. Hij noemde het fenomeen de obesitasparadox. En al snel verschenen er meer: overgewicht zou ook beschermen tegen sterfte aan hartfalen, reuma, chronisch obstructief longlijden (COPD) en acute infecties. Je zou er haast dagelijks slagroomtaart voor gaan eten. Of je in ieder geval niet zo druk maken over een kilo extra.

Het lijkt mij zeer sterk als overgewicht bij enige vorm van kanker een positief ­effect zou hebben

Epidemioloog Piet van den Brandt

De paradoxen verbaasden ook menig epidemioloog. Zij gingen de studies grondig bekijken en vonden wat adders onder het gras. Rokers zijn slanker, maar leven gemiddeld maar liefst tien jaar korter. Hou je daar geen rekening mee, dan springen dikkere mensen snel positief uit je statistiek. Niet omdat ze dikker zijn, maar omdat ze minder roken. Een andere vertekenende factor is dat ziekte vaak zorgt voor vermagering. Een slanke groep heeft daardoor gemiddeld meer (verborgen) ziekten onder de leden.

Survivalbias

“En obesitas is vooral op lange termijn schadelijk”, zegt nierspecialist Ellen Hoogeveen van het Leids Universitair Medisch Centrum. “Daarom moet je een groep lang volgen om verschillen op basis van gewicht helder te krijgen.” En waar het soms ook misgaat: een database van patiënten is al een selecte groep, wellicht zijn veel mensen met obesitas al eerder gestorven. De zwaarste groep in de database is dan relatief gezond. Hoogeveen: “Survivalbias heet dat. Een grote groep volgen, is daarom niet altijd het belangrijkste, je moet een representatieve groep lang genoeg volgen om juiste conclusies te trekken.”

Bij kanker is het beeld helder. Obesitas is een belangrijke risicofactor voor baarmoederkanker en kanker in het onderste gedeelte van de slokdarm. Ook vergroot overgewicht de kans op darmkanker en op borstkanker na de menopauze. “Voor niercelkanker is de relatie niet eenduidig”, vertelt epidemioloog Piet van den Brandt van Maastricht University, gespecialiseerd in voeding en kanker. “Maar het lijkt mij zeer sterk als overgewicht bij enige vorm van kanker een positief ­effect zou hebben.” Hij denkt dan eerder aan vertekening en statistische ‘ruis’. “Je houdt altijd natuurlijke variatie in dit soort studies. Je moet meerdere, goede onderzoeken doen in verschillende ­populaties om een juist beeld te krijgen.”

Misvatting

Om definitief uitsluitsel te geven over een obesitasparadox voor hart- en vaatziekten, volgden Britse cardiologen bijna 300.000 (niet-zieke) mensen langer dan vijf jaar. Hun conclusie: er is geen paradox. Vanaf een body mass index (BMI) van 23 stijgt het risico op hartproblemen. En er geldt: hoe hoger de BMI, hoe groter het risico. Onderzoeksleider Stamatina Iliodromiti concludeert stellig: “Het is echt een misvatting dat vet op enige ­manier zou beschermen tegen hart- en vaatziekten.”

Ook bij dialyse is de paradox inmiddels ontkracht. Hoogeveen en collega’s volgden tien jaar lang een groep nierpatiënten nog voor ze moesten starten met dialyseren. Overgewicht bleek toch niet te beschermen. Een hogere BMI betekent eerder dialyseren en ook eerder sterven. Voor patiënten jonger dan 65 jaar blijkt de kans om binnen zeven jaar te overlijden ruim anderhalf keer zo groot.

Gunstigste BMI

De gunstigste BMI voor een dialysepatiënt ligt rond de 25. Een tikje aan de hoge kant, toch? Hoogeveen: “Ja, maar we denken niet dat dik zijn beschermt. Nierpatiënten houden veel vocht vast in de periode voor ze gaan dialyseren juist omdat hun nieren slecht functioneren. Dat verhoogt de BMI.” Opvallend is dat bij oudere patiënten het gewicht er weinig toe doet. Hoogeveen: “Als je ouder wordt, daalt elke risicofactor. Dat komt doordat je levensverwachting niet zo lang is, de invloed van allerlei risicofactoren daalt dan.”

Hoogeveen is zeker niet verrast dat de obesitasparadox is ontkracht. “We weten al heel lang dat overgewicht niet goed voor je is. Het leidt tot diabetes en hoge bloeddruk. En we weten dat de nieren meer te verduren hebben bij hoge bloeddruk, vooral de zogenoemde glomeruli, de filters, raken beschadigd. Het zou dus heel wonderlijk zijn als nierpatiënten met overgewicht langer zouden leven.”

Intensive care

Toch zijn niet alle obesitasparadoxen ontkracht. Die van de Nijmeegse hoogleraar experimentele intensive care Peter Pickkers ‘staat als een huis’, zegt hij. Pickkers en medewerkers plozen in 2013 de NICE-database (Nationale Intensive Care Evaluatie) uit op zoek naar de ­invloed van gewicht op de sterfkans op de intensive care. Pickkers: “NICE is een unieke database, die gegevens bevat van meer dan 300.000 patiënten op intensieve zorg.” Overgewicht rolde er overduidelijk uit als ­beschermende factor, stelt Pickkers.

De optimale BMI is 42,6. Dan praat je al snel over iemand van 140 kilo. Zo’n patiënt heeft op de IC een driemaal grotere kans om te overleven dan iemand met een BMI van 25. Een BMI van 30 halveert de sterfkans vergeleken met een normaal gewicht.

Pickkers: “Extra kilo’s zijn zeker een voordeel als je op intensieve zorg belandt.” Onlangs rapporteerde een Deense onderzoeksgroep een vergelijkbare obesitasparadox. Ditmaal bij patiënten die in het ziekenhuis belanden door een acute infectie. Obese mensen overleven zo’n opname maar liefst tweemaal zo vaak als mensen met een normaal gewicht.

Pickkers noemt twee mogelijke verklaringen. Buikvet leidt tot een ontstekingsreactie in het lichaam. Dat activeert het afweersysteem wat dan sneller of sterker in actie komt. Een andere of tweede verklaring is dat mensen met overgewicht grotere energiereserves hebben die helpen in zware tijden. Wie ernstig ziek is, valt vaak kilo’s af. “Maar een precieze verklaring hebben we niet”, benadrukt de hoogleraar. “Deze obesitasparadox rolt uit epidemiologische studies. Daarin vind je relaties. Maar of er een oorzakelijk verband is, moet je met andere methoden uitpluizen.”

Ik beweer niet dat obesitas gezond is, maar beland je eenmaal op de ­intensive care, dan helpt het je.

Hoogleraar experimentele intensive care Peter Pickkers

Dat gebeurt. Uit proefdieronderzoek blijkt dat het effect van obesitas op het immuunsysteem complex is. Er zijn ontstekingsfactoren verhoogd die ­inderdaad het immuunsysteem kunnen stimuleren, maar anderen lijken juist weer ongunstig te zijn voor een effectieve afweer.

Nierspecialist Ellen Hoogeveen zet kanttekeningen: “Het kan zijn dat er een selectiebias is. Dat het relatief ­gezonde obesitaspatiënten zijn die worden opgenomen voor intensive care. In het uiteindelijke model zie ik geen correctie voor roken en vanaf BMI 40 is het beschermende effect statistisch niet significant.”

Wordt de obesitasparadox dus ook op intensieve zorg ontmaskerd? Pickkers: “Nee. We hebben goed gecorrigeerd. Het ­effect blijft overeind en is evident. Let wel, ik beweer niet dat obesitas gezond is, je risico op allerlei aandoeningen stijgt. Maar beland je eenmaal op de ­intensive care, dan helpt het je.”




10 reacties

Alle reacties zijn welkom zolang ze voldoen aan de do's en don'ts die je hier kan terugvinden: gedragsregels. Elke dag ontvangen wij duizenden reacties, het kan enkele uren duren voor jouw reactie wordt geplaatst. Wordt jouw reactie afgekeurd dan werd er geoordeeld dat deze onze gedragsregels schendt.


  • Mustafa Weinbaum

    Obesitas zal je ook sneller op de intensive care doen belanden. Dat obesitas dan een positief effect heeft doet niet terzake. Obesitas is niet OK. Het getuigt enkel van een tekort aan respect voor je lichaam, en eigenlijk ook een tekort aan respect voor je leefomgeving en anderen. Eet gezond en sport, in plaats van ongezonde levensstijlen, zoals overgewicht, goed te praten.

  • Peter Buyck

    Ja een beetje reserve is goed maar daarom geen tientallen kilogrammen reserve. Ach ja... de destijds ultraobese Homer Simpson die met zijn dik gat een nucleaire ramp wist te voorkomen (ook al was het zijn fout...). Obesitas als handicap om bvb thuiswerk te kunnen afdwingen... ginds kon dat...

  • KATHLEEN VAN DAMME

    Met oud worden wordt men tenger en klein. Mijn moeder is midden tachtig. Woog op 60 jaar 110 kilo en heeft zoals ik nooit mager geweest.Was toen 172 cm, is zeker 10 cm gekrompen en weegt momenteel 68 kilo. Dus de redenering is : iedereen die kan blijven bewegen wordt magerder en kleiner bij ouder worden. Het zijn enkel de mensen die in een rolstoel belanden of zo die echt niet kunnen vermageren zonder maagverkleining.

  • Marina Martens

    Ze weten gewoonweg niet waar ze over praten, beetje reserve mag er gerust zijn, magere mensen hebben niks reserve igv ziekte, tegenover wat dikkere mensen, die kunnen tegen een stootje

  • Jos Plessers

    Ik zit pakweg 15kg boven mijn gewicht.Valt nogal mee.Sta smorgens al fluitend op. Mijn zus staat al zolang als ik me kan herinneren op dieet,is altijd humeurig.Conclusie:met een goedgevulde maag ga je al fluitend door het leven.