Exclusief voor abonnees

Je brein als medicijn: kunnen onze hersenen ons genezen?

Getty Images/iStockphoto
Dat je brein je lichaam kan beïnvloeden weten we intussen. Maar in welke mate lukt dat, en wat weten we vandaag absoluut zeker over de kracht van ons brein? Voorzichtigheid is geboden, aldus wetenschappers. “Het is gevaarlijk om ­mensen wijs te maken dat een positieve mindset het enige is dat je nodig hebt om je ook fysiek beter te ­voelen, alsof het zo oppervlakkig zou zijn.”  

De invloed van onze hersenen op ons ­lichamelijk welzijn is gigantisch. Lichaam en geest zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, en de grote impact van onze ­gedachten op onze gezondheid wordt volop onderzocht in de medische wereld. Er zijn mensen die beweren dat we onszelf met behulp van technieken als mindfulness en visualisatie gezonder kunnen maken, al bestaan daar voorlopig geen wetenschappelijke bewijzen van. Wat onderzoeken wel aantonen, is dat positief ­denken cruciaal is voor het genezingsproces. Een studie van de Amerikaanse Harvard-universiteit volgde een groep studenten gedurende een lange periode in hun leven. Zij die op hun 25ste optimistisch waren en positief in het leven stonden, bleken op hun 45ste en hun 60ste merkbaar gezonder dan diegenen die op jonge leeftijd al pessimistisch waren. De doemdenkers hadden opvallend vaker last van een slechte gezondheid en infectie­ziekten, met zelfs bij een enkeling eerder over­lijden tot gevolg. Een ander onderzoek toonde aan dat twaalf weken cognitieve gedragstherapie, waarbij de ­negatieve denkprocessen van depressieve patiënten verminderd ­werden, op termijn betere resultaten ­opleverde dan medicatie. De patiënten werden erin ­getraind om op een positievere manier naar de dingen te ­kijken en ontwikkelden op die manier meer veerkracht voor toekomstige tegenslagen.

Andrea Evers is hoogleraar gezondheidspsychologie aan de Universiteit Leiden. Zij leidt een onderzoeks­programma naar de invloed van psychologische factoren op lichamelijke klachten en ontving recent een onderscheiding voor haar baanbrekende onderzoek naar het placebo-effect. Ook zij beaamt dat er veel kracht schuilt in de connectie tussen lichaam en geest, al wijst ze ook op de gevaren van al te makkelijke claims over een zeer complex proces in onze hersenen.

Is het waar dat je door positief te denken gezond kan blijven en zelfs het verouderingsproces kan tegenhouden?

Prof. Evers: “Het idee dat je je lichaam helemaal zelf kan genezen is fel overdreven. Het is gevaarlijk om ­mensen wijs te maken dat een positieve mindset het enige is dat je nodig hebt om je ook fysiek beter te ­voelen, alsof het zo oppervlakkig zou zijn. Veroudering is niet cognitief, het is een lichamelijk proces. De bewering dat je dat
proces louter op wilskracht kan vertragen, is te kort door de bocht. Anderzijds weten we wel dat ­bijvoorbeeld ons immuunsysteem geconditioneerd kan worden. Het immuunsysteem van een baby leert door de confrontatie met infecties. Je hebt een bepaalde mate van stress nodig om sterker te worden. In theorie ­kunnen we die reacties ook oproepen door middel van conditionering, vergelijkbaar met het innemen van ­medicatie. Er wordt volop onderzoek gedaan naar die mogelijkheden, maar momenteel staat de wetenschap nog niet ver genoeg. Enige voorzichtigheid is dus ­aangeraden.”

Wetenschappers toonden aan dat een placebobehandeling wel lichamelijke veranderingen teweeg kan brengen, louter door de verwachtingen die de patiënt ervan heeft. Hoe werkt dat proces?

Andrea Evers: “Verwachting is hier het sleutelwoord. Heel ons leven wordt georganiseerd rond wat we verwachten in een context. Wanneer je een café binnenstapt, verwacht je daar iets te drinken te krijgen. Op school verwacht je iets te leren, maar in de supermarkt niet. Op dezelfde manier verwacht ons brein in een ­ziekenhuis te genezen. Een belangrijke voorwaarde voor het succes van een placebo is dat het toegediend wordt in een medische omgeving. Als je dezelfde pil in een circustent krijgt, heb je er waarschijnlijk een lage verwachting van en zal ze dus niet werken.”

Maar een placebo kan dus wel werken in de juiste ­omstandigheden?

Andrea Evers: “Ja, op voorwaarde dat de patiënt vertrouwen heeft in de arts die ze toedient. Er zijn verschillende factoren die dat vertrouwen beïnvloeden, zoals de hygiëne in het ziekenhuis, de stem van de arts en eerdere positieve ­ervaringen met gezondheidszorg die onbewust je ­verwachtingen sturen. Als je altijd al kritisch tegenover medicatie stond, werkt een placebo ­minder goed. Er is een diepgeworteld optimisme nodig. De hele context doet ertoe, van een goede ­communicatie met een dokter tot onbewuste ­conditionering door eerdere ervaringen.”

Dus zonder optimisme geen genezing?

Andrea Evers: “De meeste patiënten hebben een positieve verwachting als ze met een behandeling starten. Het is interessant hoe groot het aandeel van dat geloof in het genezingsproces is. ­Wie een behandeling aanprijst, is geneigd om te zeggen dat het succes door de specifieke samenstelling van die behandeling komt, terwijl de helft van het effect mogelijk verklaard wordt door het ­vertrouwen dat de patiënt erin heeft. Dat geldt niet voor alle medicatie, maar wel voor pijnstillers en antidepressiva.”

Beïnvloeden negatieve verwachtingen het effect van medicatie?

Andrea Evers: “Dat noemen wij in vaktermen het nocebo-­effect. Wanneer een dokter zijn patiënt waarschuwt voor negatieve bijwerkingen van een behandeling, verhoogt de kans op precies ­die bijwerkingen. Wie als kind een traumatische ervaring opliep in een ziekenhuis kan die ­negatieve connotatie moeilijk omkeren. ­Onbewuste verwachtingen zitten diep in het lichaam. Het ombuigen van stress en trauma’s is een lang, ­intensief proces. Angst voor een behan­deling kan bovendien extra risico’s veroorzaken. Praat met je arts als je nood hebt aan geruststelling.”

Wat zijn de positieve eigenschappen van placebo’s?

Andrea Evers: “Het onderzoek naar de invloed van de hersenen op het lichaam is een van de meest veelbelovende en interessante uitdagingen in de gezondheidszorg. Het kan er op termijn voor zorgen dat een percentage van de medicatie die we nu nemen vervangen kan worden door niet-medicamenteuze benaderingen. Dat zou veel geld uitsparen, en mensen ook het gevoel geven dat ze meer controle hebben over hun eigen gezondheid.”

Dit kan je zelf doen

- De belangrijkste voorwaarde om je fysieke toestand te beïnvloeden is een sterke connectie tussen lichaam en geest. Daar kan je aan werken door je bewust te zijn van wat je voelt en denkt, en de impact daarvan op je lichaam. Hoe reageert je lichaam wanneer je vrolijk, triestig, angstig of gestrest bent? Waar in je lichaam voel je het effect van die emoties, en hoe verschillen ze van elkaar? Door die ­vaardigheid te ontwikkelen versterk je de connectie ­tussen je hoofd en je lijf.

- Een veelgebruikte meditatieoefening is de bodyscan, waarbij je je aandacht naar je lichaam brengt en bewust stilstaat bij elke sensatie in elk onderdeel van je lijf en je kruin. Wie ­dagelijks enkele minuten de tijd neemt om zijn lichaam van top tot teen te ‘voelen’, zal een beter lichaams­bewustzijn ontwikkelen en ondervinden hoeveel invloed zijn geest daarop kan hebben.

- Visualiseren kan je leren. Onderzoek wijst uit dat je je sportprestaties kan verbeteren door je voor te stellen dat je sneller loopt dan je in werkelijkheid doet. Wie herstelt van een ingreep kan zijn immuunsysteem versterken dankzij visualisatie. Stel jezelf bij een verkoudheid voor dat je lichaam vecht tegen virussen en probeer dat gevecht ook te ‘zien’. De kans bestaat dat je sneller geneest dan met medicatie alleen.

Wij bundelen alle adviezen van experts over voeding en beweging binnen Jouw Gezondheid.




2 reacties

Alle reacties zijn welkom zolang ze voldoen aan de do's en don'ts die je hier kan terugvinden: gedragsregels. Elke dag ontvangen wij duizenden reacties, het kan enkele uren duren voor jouw reactie wordt geplaatst. Wordt jouw reactie afgekeurd dan werd er geoordeeld dat deze onze gedragsregels schendt.


  • Carla Van Geel

    Het brein kan het lichaam genezen maar het kan ook het lichaam ziek maken. Psychologische pijn wordt op dezelfde manier door het brein ervaren als fysische met dezelfde gevolgen.

  • Linde Segaert

    Dr Joe Dispenza en zijn onderzoeksteam hebben al enorm veel onderzoek gedaan naar de werking van het brein. En het effect hiervan op het lichaam. Alles onderbouwd met scans en dergelijke. Is heel interessante info.