Exclusief voor abonnees

Hersenen het creatiefst als we baby zijn

In eerste levensjaar groeit het brein van 400g naar 1kg

Getty Images
Heel lang hebben we gedacht dat een pasgeboren baby met een zo goed als leeg hoofd in de wieg ligt. Fout! De meeste hersenverbindingen ontstaan al in de baarmoeder. En hoewel we er ons niets van herinneren, zijn de eerste jaren bepalend voor ons verdere leven.

We weten nog precies waar we waren op 9/11 of het moment dat we slecht nieuws kregen over een dierbare. Maar vraag ons niet wat er tijdens onze eerste levensjaren is gebeurd, want dat is weg. Foetsie. «De manier waarop een baby de wereld waarneemt, is voor een volwassene maar moeilijk voor te stellen. Want terwijl we allemaal ooit baby zijn geweest, kunnen we ons zo goed als niets van deze periode herinneren», schrijven Michiel van Elk en Sabine Hunnius in ‘Het babybrein’.

© Alex Bartel

Dat we geen herinneringen hebben aan die vroege jaren is merkwaardig, want recent onderzoek toont aan dat de tijd tussen onze conceptie en de tweede verjaardag bepalender is dan andere periodes in ons leven. Dán worden onze hersenen gevormd en wordt de basis gelegd voor gezondheid en welzijn op latere leeftijd. Als een zwangere vrouw rookt of alcohol drinkt, kan dat logischerwijze de babyhersenen schaden. Het brein werkt dus al volop en is heel kwetsbaar voor voedingstekorten (eiwit, ijzer, calorieën). O ja, van chocolade eten wordt ook je baby blij!

Het brein van een pasgeboren baby weegt 400 gram en op de eerste verjaardag is dat al 1 kg. Een volgroeid brein weegt ongeveer 1,4 kg. In dat eerste levensjaar neemt het dus enorm in volume toe. Tegelijk hebben we veel van de verbindingen die in de baarmoeder in onze hersenen ontstaan zijn niet meer nodig. Geschat wordt dat we in onze kindertijd zo’n 20 miljard hersenverbindingen per dág verliezen!

«Creatieve, onconventionele oplossingen
verzinnen is als baby veel makkelijker
dan op oudere leeftijd»

Michiel van Elk & Sabine Hunnius (‘HET BABYBREIN’)

Waarom maken we die dan aan?, vragen Van Elk en Hunnius zich af. «Het antwoord is dat op deze manier de hersenen zich bijzonder goed aan de uitdagingen van de omgeving kunnen aanpassen. Zo kunnen ervaringen de hersenontwikkeling beïnvloeden en speelt de omgeving van het zich ontwikkelende kind een belangrijke rol.» Baby’s zijn dus slim: ze gebruiken alleen wat ze nodig hebben, zijn creatief, open en flexibel. «Nieuwe dingen leren en creatieve, onconventionele oplossingen verzinnen is dan nog veel makkelijker dan op oudere leeftijd.»

Scheel kijken

Veel minder ontwikkeld is het gezichtsvermogen van een baby. Een baby van een paar weken oud ziet het scherpst tussen 15 en 75 centimeter. Vandaar dat baby’s kalm worden in de armen van hun mama of papa. Hoe meer contrast en helderheid, hoe beter. Een dambord­patroon, daarentegen, irriteert hen mateloos.

Als ze zes maanden oud zijn, zien baby’s al goed scherp. Rond hun zesde levensjaar is de gezichtsscherpte optimaal. Ook het onderscheiden van kleuren gebeurt moeizaam vlak na de geboorte. Na twee maanden kunnen baby’s de meeste kleuren onderscheiden, na vier maanden is hun kleurwaarneming vergelijkbaar met die van een volwassene. In de wieg worden visuele indrukken in de hersenen gemengd, pas na een paar maanden leren we met beide ogen apart te kijken. Dit verklaart waarom één op de twintig baby’s scheel kijkt; bij te vroeg geboren kindjes kan dat zelfs één op de vijf worden.

Ook het gehoor is nog niet helemaal ontwikkeld bij de geboorte. Het binnenoor is weliswaar volgroeid, maar de vorming van synaptische verbindingen in de hersengebieden die betrokken zijn bij geluidswaarnemingen heeft enkele jaren nodig. Ook het frequentiebereik is nog beperkt. Daarom slaapt een baby door als er gepraat wordt of er andere geluiden met hoge tonen te horen zijn. Na vierenhalve maand reageert een baby op het horen van zijn naam en na een half jaar hoort de baby prima. Ook het gehoor is op zijn best op zes jaar.

Ruiken, proeven en voelen doet de baby al wel zeer goed vanaf het prille begin. De tastzin ontstaat in de baarmoeder: de foetus brengt de handjes op het gezicht of zuigt op de duim. Smaakzin ontwikkelt zich in de loop van de jaren. Zoet vinden baby’s prettig, zout zorgt voor weinig reactie, bitter en zuur worden als onprettig ervaren. Zoet in de mond heeft een kalmerend effect, weten de meeste ouders. En in tegenstelling tot wat de wetenschap heel lang dacht, nemen baby’s wel degelijk pijn waar.

Infantiele amnesie

Het eerste wat zich ontwikkelt bij een baby, is het motorische systeem. In volgorde van boven (gezicht, nek) naar onderen (voetjes) krijgt hij vrij snel controle over zijn bewegingen. Glimlachen kunnen we eerder dan grijpen en reiken; kruipen, staan en lopen volgen pas daarna. De handelingen worden steeds complexer, tot we kunnen tekenen of tegen een bal trappen.

Stimulatie is daarbij cruciaal. Een kind dat vertrouwen heeft in zijn omgeving, pikt sneller iets op dan pakweg een kind in een overvol weeshuis of een kansarme omgeving. De meeste ouders doen dat intuïtief goed: ze praten op hogere toon tegen hun baby, met veel variatie in toonhoogte, gebruiken simpele zinnen met veel herhalingen en articuleren overdreven, net wat baby’s nodig hebben om de taal te leren en handelingen aan te leren. Maar het meeste nog leren ze van soortgenoten; andere kinderen in de crèche bijvoorbeeld. «Het laat eens te meer zien dat we sociale dieren zijn die zich graag verbonden voelen met anderen», concluderen Michiel van Elk en Sabine Hunnius. «Dat geldt zeker ook voor baby’s en peuters: ze beleven plezier aan het kijken naar anderen, aan samenwerken en helpen.»

Onze eerste herinneringen gaan terug naar het moment dat we zinnetjes beginnen te brouwen, zo rond het derde levensjaar

En waarom we ons niets meer van deze belangrijke episode uit ons leven herinneren — of lijden aan ‘infantiele amnesie’, om het in geleerde termen uit te drukken? Dat heeft alles met taal te maken. Als ze drie jaar oud zijn, beginnen kinderen zinnetjes te brouwen, praten ze over wat ze hebben meegemaakt, herhalen ze dat tegen ieder die het horen wil... Onze vroegste herinneringen gaan precies terug naar dát moment.

Meten is weten

Baby’s laten kijken naar een foto tot ze wegkijken, vervolgens een nieuwe foto tonen die hun interesse weer wekt, tot ze ook dát beeld weer beu zijn. Sinds de jaren 60 gebruikten wetenschappers die ‘habituatiemethode’ om te meten wat en hoelang iets baby’s interesseert. Tegenwoordig kun je via eyetracking preciezer nagaan waar de baby naar kijkt. En met behulp van een elektro-encefalogram (EEG) — baby’s krijgen dan een soort badmuts met elektroden op hun hoofd — kun je de elektrische golven in de hersenen meten. Probleem is: baby’s zitten zelden echt stil. Daarom gebeurt recenter onderzoek aan de hand van near infrared spectroscopy (NIRS), met infraroodlicht. En ten slotte kunnen we veel te weten komen over het zich ontwikkelende brein dankzij magnetic resonance imaging (MRI).

3 weken: De ontwikkeling van de hersenen begint, samen met die van het ruggenmerg. Vanaf dan gaat het snel: er ontstaan zo maar eventjes 250.000 hersencellen per minuut.

18 weken: Tot de foetus zo’n 18 weken oud is, worden hersencellen aangemaakt. Slechts in bepaalde delen worden later nog neuronen gevormd, bijvoorbeeld in de hippocampus, belangrijk voor de ontwikkeling van het geheugen.

27 weken: De meeste neuronen zijn op hun uiteindelijke plek aangekomen en proberen verbinding te maken met hun buur-neuroon. Het complex netwerk is er al, maar het genereren van elektrische signalen en die doorgeven aan andere hersencellen komt pas ná de geboorte.

23 weken: Foetussen reageren vanaf de 23ste week zwangerschap al op geluiden. Ze luisteren naar je stem, gaan die herkennen en erop reageren. De liedjes of melodieën die je vaker laat horen, zullen ze na de geboorte herkennen.

40 weken: De hersenen wegen gemiddeld 400 gram, een derde van het volwassen gewicht. Tegen het eerste levensjaar is dat 1 kg. De reuk- en tastzin zijn zeer goed ontwikkeld, maar het gezichtsvermogen bedraagt maar 1/30ste van de scherpte van een volwassene. Een baby van een paar weken oud ziet het scherpst tussen 15 en 75 cm. Ook de geluidswaarneming is beperkt. Vanaf 4 maanden ziet de baby kleuren evengoed als volwassene, vanaf 4,5 maanden reageert hij op zijn naam. Tegen 6 maanden zijn gehoor en zicht prima. 




Reacties

Alle reacties zijn welkom zolang ze voldoen aan de do's en don'ts die je hier kan terugvinden: gedragsregels. Elke dag ontvangen wij duizenden reacties, het kan enkele uren duren voor jouw reactie wordt geplaatst. Wordt jouw reactie afgekeurd dan werd er geoordeeld dat deze onze gedragsregels schendt.