Exclusief voor abonnees

Crèche, onthaalouder of nergens beter dan thuis? Dit zegt de wetenschap over de opvang van kinderen

Beeld ter illustratie.
Ilvy Njiokiktjien/Hollandse Hoogte Beeld ter illustratie.
Bijna zes op de tien Vlaamse kinderen jonger dan drie jaar gaan vandaag naar een crèche of onthaalouder. “Elke vorm van kwaliteitsvolle voorschoolse opvang bevordert de taalontwikkeling, sociale vaardigheden, én zorgt voor een goede start op school”, klinkt het bij wetenschappers, waaronder professor Michel Vandenbroeck, hoofddocent gezinspedagogiek (UGent) en expert in kinderopvang. Maar wat als je je kind liever thuis houdt of bij oma en opa aanklopt? 

Kinderdagverblijf of onthaalouder

“Goed opgeleide begeleider, betere schoolprestaties”

Professor Vandenbroeck is formeel: de discussies of voorschoolse opvang buitenshuis nu goed of slecht is voor je baby of peuter, zijn we intussen echt wel voorbij. “Talloze studies — ook onderzoek dat kinderen van jongsaf aan volgde tot in het secundair — tonen onomstotelijk aan dat goede opvang een positieve impact heeft op de sociale vaardigheden, taalontwikkeling, verstandelijke vermogens en latere schoolresultaten.

In het Engels noemen ze dat pre-academic skills: vaardigheden die van fundamenteel belang zijn voor lezen, schrijven en rekenen. Dat effect komt vooral omdat het kind al vroeg terecht komt tussen een boel andere kinderen, wat thuis vaak niet het geval is. In die sociale, professioneel uitgebouwde omgeving doet het nieuwe (leer)ervaringen op, zowel bij opvanggenootjes als zorgende volwassenen. Kortom: voorschoolse opvang breidt de ervaringswereld van baby’s en peuters uit met prikkels die thuis meestal ontbreken. Daar hebben kinderen baat bij, op voorwaarde dat ze minstens halftijds in de opvang verblijven. Gaan ze maar af en toe, dan zien onderzoekers zo goed als geen positieve effecten.”

Of je nu kiest voor een kinderdagverblijf of onthaalgezin, maakt niet zoveel uit, bleek uit het MeMoQ-onderzoek dat de UGent en de KULeuven tussen 2013 en 2016 in opdracht van Kind en Gezin voerden bij 400 Vlaamse opvangplaatsen: élke opvang is goed, zolang die maar van goede kwaliteit is.

Plaatstekort

“Op de vraag: ‘Wat is beter voor mijn kind, een onthaalouder of crèche?’, antwoord ik altijd: het hangt ervan af welke. De kwaliteitsverschillen tussen crèches en onthaalouders onderling zijn groter dan tussen de twee groepen. Er is een belangrijke ‘maar’. Onthaalouders die acht kinderen opvangen — het wettelijke maximum in Vlaanderen — hebben het veel moeilijker om dezelfde kwaliteit te bieden als in de groepsopvang.”

In Vlaanderen is er voorlopig geen diploma of kwalificatie vereist voor onthaalouders, maar met opleidingstrajecten kunnen ze wel hun competenties bijschaven

Michel Vandenbroeck

“Gelukkig krijgen de meeste onthaalouders niet zoveel kindjes over de vloer, maar hun aantal zit wel in de lift. De druk om naar die maximale capaciteit te gaan, wordt steeds groter wegens de lange wachtlijsten en plaatstekort. Dat is geen goede zaak: acht kinderen per volwassene is écht te veel. Zeker als de kindjes nog erg klein zijn en onder meer voor de ontwikkeling van hun hersenen nog veel individuele aandacht nodig hebben. Nergens in Europa ligt dat maximum zo hoog als bij ons.”

“Niet alleen het aantal kinderen per begeleider, maar ook de opleiding van begeleiders blijkt een belangrijke parameter voor kwaliteitsvolle opvang en het positieve effect op de ontwikkeling van je kind. Professor Vandenbroeck: “In de EPPSE-studie (Effective Pre-School, Primary and Secondary Education Project) gingen Britse onderzoekers van 1997 tot 2014 het effect na van opvang op het latere welbevinden en de studieresultaten van 3.000 kinderen tussen drie en zestien jaar. Daaruit bleek onder meer een duidelijk verband tussen het opleidingsniveau van de begeleiders en de schoolprestaties in het lager onderwijs. Hoe beter het eerste, hoe beter de tweede.”

“In Vlaanderen is er voorlopig geen diploma of kwalificatie vereist voor onthaalouders, maar met opleidingstrajecten kunnen ze wel hun competenties bijschaven. Voor begeleiders in de kinderopvang volstaan sinds kort de eerder verworven competenties (EVC’s). Dat hoeft niet noodzakelijk een probleem te worden, blijkt uit studies. Op voorwaarde dat er blijvend wordt ingezet op intensieve én langdurige bijscholing van die mensen. Alleen dan kunnen we van groepsopvang dezelfde langdurige positieve effecten voor onze kinderen blijven verwachten.”

Agressiever?

Hoeveel onderzoeken ook uitwijzen dat opvang goed is voor de ontwikkeling van je kind, toch duiken er af en toe nog eens bezwaren op. Bekendste is de ‘agressiebesmetting’ die zogezegd bleek uit de Amerikaanse NICHD-studie (National Institute of Child Health and Development). Daarin volgden verscheidene universiteiten tussen 1991 en 2007 de verstandelijke, emotionele en fysieke ontwikkeling van zo’n 1.100 opvangkinderen. Eerste rondes van het onderzoek leverden algemeen positieve conclusies op: kinderopvangpeuters ontwikkelden zich verstandelijk iets sneller dan zij die bij mama thuis bleven. Tot een onderzoeker meldde dat wie vele uren in de opvang doorbrengt, iets meer agressief gedrag vertoonde. Hoewel die effecten bijzonder miniem én erg tijdelijk waren — ze verdwenen toen de kinderen drie jaar werden — leidden ze destijds tot tendentieuze krantenkoppen à la ‘Opvang maakt kinderen stout’.

Stresspiek

Nog een verhaal dat geregeld opduikt, is dat van de hoge cortisolconcentraties bij crèchekindjes. ‘s Ochtends bij het afzetten piekt hun stresshormoonniveau, meldde de Nederlandse orthopedagoog Esther Albers al in 2010 na speekseltesten bij 64 baby’s, thuis en in de crèche. Aan de Universiteit van Trondheim in Noorwegen deden ze drie jaar geleden nog een soortgelijk onderzoek. Conclusie: vergeleken met peuters die thuisbleven, lag het cortisolniveau van crèchekindjes 32% hoger, niet alleen ‘s ochtends, maar ook op het eind van de dag.

Hou je kansarme kindjes thuis, dan doen ze het later doorgaans minder goed wat betreft taalvaardigheid en wiskundige vaardigheden

Michel Vandenbroeck

“Niet zo verrassend”, zegt professor Vandenbroeck. “Zeker bij baby’s gaat de overgang van thuis naar de opvang met veel stress gepaard. Plots komen ze in een drukke omgeving terecht met meer visuele en auditieve prikkels, nieuwe, andere kinderen en vaak wisselende gezichten. Die cortisolactivatie is met andere woorden een natuurlijke reactie. Dat een hoog stressniveau bij kinderen nadelige gezondheidseffecten zou hebben, is echter nooit wetenschappelijk aangetoond. In het Nederlandse onderzoek verdween de hoge cortisolwaarde vrij snel, op voorwaarde dat — opnieuw — begeleiders voldoende competent waren en het kind goed opvingen.”

Naar opa en oma

“Minder klaar voor school”

“Het aandeel grootouders dat regelmatig voor kinderopvang instaat, neemt af”, zegt professor Vandenbroeck. “Inspringen doen ze nog graag, maar bij voorkeur niet voltijds. Groot voordeel bij oma en opa: het zijn vertrouwde personen bij wie er geen ‘wissel van de wacht’ is, zoals in een kinderdagverblijf. Die hechting kan kinderen zelfverzekerder en gelukkiger maken. Maar ook daar zijn genoeg prikkels en contact met leeftijdsgenootjes belangrijk.”

Ontbreken die sociale ervaringen en de nodige educatieve ondersteuning bij de grootouders, dan kunnen peuters op hun derde meer gedragsproblemen ontwikkelen dan opvangkinderen, bleek uit de Millennium Cohort Study bij 4.800 Britse kinderen. Oma-en-opa-kindjes waren ook minder ‘klaar’ voor school en scoorden lager op hun begrip van kleuren, letters, cijfers, vergelijkingen en vormen. Maar er kwam ook positief nieuws uit de Millennium Cohort Study: wanneer oma en opa mondig zijn en tijdens de opvanguren vaker voorlezen of meer babbelen, halen kinderen een mooie voorsprong op vlak van taalkennis en woordenschat.

Nog leuk wetenschappelijk nieuws: voor de kleinkinderen zorgen lijkt ook grootouders deugd te doen. Zo voelden ze zich ‘gezonder en jonger’ volgens grootschalig onderzoek van de Universiteit van Firenze, en melden oma’s die één dag per week hun kleinkinderen opvangen minder cognitieve achteruitgang volgens het Women’s Health Aging Project in Australië.

Nergens beter dan thuis

“Compensatie nodig voor sociaal contact”

Hoe talrijk de voordelen ook zijn, het zou al te gek zijn om ouders te verplichten hun kinderen naar de opvang te doen, vindt professor Vandenbroeck. “Het is niet alsof je je kind zwaar tekort doet door het thuis te houden. Een huiselijke omgeving is fijn. Maar een situatie waarbij je zeven dagen op zeven alleen of met je partner thuis zit met je baby of peuter, is natuurlijk niet ideaal. Bij het overgrote deel van de thuisblijfouders zien we dan ook dat ze compensatie zoeken voor wat ze thuis niet kunnen bieden, zoals contact met leeftijdsgenootjes. Ze spreken af met andere ouders met kinderen of gaan vaker naar het speelplein.”

Belangrijke conclusie uit de grote EPPE-studie (Effective Provision of Pre-School Education) bij 3.000 kinderen in het Verenigd Koninkrijk, de voorloper van de eerdergenoemde EPPSE-studie: wie opgroeit in een kwetsbaar gezin, heeft meer baat bij opvang buitenshuis dan kinderen uit midden- en hoge sociaaleconomische groepen. 

“Hou je kansarme kindjes thuis, dan doen ze het later doorgaans minder goed wat betreft taalvaardigheid en wiskundige vaardigheden. Logisch, want gezinnen die het moeilijk hebben, moeten veel ballen tegelijk in de lucht houden, wat tot nogal wat stress kan leiden. Daardoor hebben ze niet altijd de mogelijkheden om intensief en op een taalrijke manier met hun kroost bezig te zijn. Voor de verstandelijke en sociale ontwikkeling van dié kinderen betekent goede opvang echt een wereld van verschil.”

Lees ook:

“HSP is geen stoornis en ook geen ziekte”: zo ga je om met een hoogsensitief kind en dit zijn de valkuilen (+)

“Papa zit ’s avonds altijd op zijn gsm en mama kijkt naar kleren op winkelsites”: kinderen over regels rond schermgebruik (+)

Steeds meer risicovol gamegedrag bij tieners: zo hou je het veilig (+)




18 reacties

Alle reacties zijn welkom zolang ze voldoen aan de do's en don'ts die je hier kan terugvinden: gedragsregels. Elke dag ontvangen wij duizenden reacties, het kan enkele uren duren voor jouw reactie wordt geplaatst. Wordt jouw reactie afgekeurd dan werd er geoordeeld dat deze onze gedragsregels schendt.


  • Patrick Kelchtermans

    Alles heeft voor- en nadelen. Iedereen probeert zo goed mogelijk te doen voor zijn of haar kroost op zijn of haar manier en binnen zijn of haar mogelijkheden. Niemand heeft er wat aan om continu de les te worden gespeld door wildvreemden op internetfora of door pedagogen van allerlei slag en strekking, al dan niet zonder diploma. Doe je ding en wees niet zo hard voor anderen of voor jezelf.

  • Emi De graeve

    kinderen hebben recht om liefdevol op te groeien in een warme thuis. Er zijn er velen die dat missen : de klassen zitten tegenwoordig vol met probleemkinderen als gevolg van morele verwaarlozing..

  • Anne Geerts

    Onze kleinzonen zijn, als mama gaat werken, bij de beide grootouders en zij zijn prima opgevoed en kunnen heel goed mee op alle gebieden!

  • Isabel Princen

    Ik heb het geluk mits thuiswerk e.d. altijd thuis te zijn voor de kinderen en geloof mij,die zijn sociaal genoeg. Eten thuis als ze willen en op school als ze daar zin in hebben. Met een man die in de bouw minimum 70 uur per week van huis is,geen overbodige luxe. Ik heb ze niet op de wereld gezet om erdoor een a der gelaten opvoeden. En dat 'je moet tegenwoordig wel' niemand is verplicht een huis van 300.000€ te kopen en 2 auto's voor de deur te hebben.

  • Joris De Beule

    "De wetenschap", dat die zich hiermee gaan bezighouden is bijna hilarisch! Allicht zijn dat een paar afgestudeerde jongeren die zelf geen kinderen hebben... Waar is de tijd van échte emoties en gevoelens toch heen?