De doodstraf en Gülen: de situatie in Turkije in 5 vragen

De Turkse president Erdogan bij de begrafenis van zijn campagneleider Erol Olcak en diens 16-jarige zoon. Zij kwamen om het leven bij de mislukte staatsgreep van vrijdag. Rechts: Erdogans voorganger, oud-president Abdullah Gül.
epa De Turkse president Erdogan bij de begrafenis van zijn campagneleider Erol Olcak en diens 16-jarige zoon. Zij kwamen om het leven bij de mislukte staatsgreep van vrijdag. Rechts: Erdogans voorganger, oud-president Abdullah Gül.
In de nasleep van de mislukte staatsgreep in Turkije wordt steeds meer bekend over de consequenties die de couppoging met zich meebrengt. Ook rijzen er vragen. Heeft president Recep Tayyip Erdogan alles in scène gezet? En wordt de doodstraf heringevoerd in Turkije?

Een gedeelte van het Turkse leger claimde vrijdagavond met behulp van tanks, straaljagers en helikopters de macht te hebben overgenomen. Militairen bezetten luchthavens en strategische plekken. Er werd een staat van beleg afgekondigd, een avondklok ingesteld en er werd gesproken van een nieuwe grondwet. Volgens het leger had de regering de democratie 'uitgehold'.

Zaterdagochtend gaven de meeste militairen zich over. Het hoofdkwartier van de strijdkrachten werd in de nacht van vrijdag op zaterdag overgenomen door regeringsgetrouwe militairen. In samenwerking met burgers en politieagenten werd de coup afgeslagen. Volgens de Turkse premier Binali Yildirim zijn 208 mensen gedood door de coupplegers: 145 burgers, zestig politiemensen en drie soldaten. Aan de zijde van de opstandige militairen vielen honderd doden. Ook raakten ongeveer 1.440 mensen gewond.

Drie dagen na de chaos in Turkije wordt steeds meer duidelijk over de gevolgen van de couppoging. Vijf antwoorden op vragen over de situatie in Turkije.

Beeld van vrijdagavond, toen Turkse militairen de macht claimden
afp Beeld van vrijdagavond, toen Turkse militairen de macht claimden

1. President Erdogan beloofde een zuivering binnen de Turkse overheid. Hoe staat die ervoor?

Exacte, betrouwbare cijfers over Erdogans schoonmaak zijn er (nog) niet, maar volgens Turkse staatsmedia zijn ongeveer 9.000 mensen ontslagen sinds de couppoging. Onder hen is de belangrijkste militair adviseur van Erdogan, kolonel Ali Yazici. Zo'n 7.900 politiemensen hebben de zak gekregen, 103 hooggeplaatste legerofficieren zijn uit hun functie ontheven en gearresteerd. 30 van de 81 provinciegouverneurs zijn hun positie kwijt.

Premier Yildirim zei maandag dat 7.543 mensen zijn gearresteerd. Het gaat om 6.038 militairen, honderd politiemensen, 755 rechters of aanklagers en 650 burgers.

EU-commissaris Johannes Hahn, die Uitbreiding in zijn portefeuille heeft, vindt de snelle arrestaties verdacht. Hij vermoedt dat de regering al een lijst met namen had voorbereid, wat erop duidt dat de Turkse autoriteiten al wisten dat deze vroeg of laat gebruikt zou worden. Zaterdag werden al maar liefst 3.000 coupplegers opgepakt, variërend van commandanten tot gewone militairen.

2. Erdogan wijst de in de Verenigde Staten wonende geestelijke Fethullah Gülen aan als mastermind achter de couppoging. Wordt hij uitgeleverd?

Gülen (75), tevens een zakenman, woont sinds 1999 in zelfopgelegde ballingschap in het Amerikaanse Pennsylvania. De Turkse oppositieleider heeft veel steun in eigen land. Erdogan houdt de islamitische geestelijke verantwoordelijk voor het voorbereiden van de poging tot een staatsgreep, iets dat Gülen in alle toonaarden ontkent. Hij is fervent criticus van Erdogan en wordt door de president als een rivaal gezien. De geestelijke stelt dat Erdogan zélf achter de coup zit, om zijn eigen positie te versterken.

Erdogan en Gülen waren ooit politieke bondgenoten, maar werden in de loop van de jaren tegenstanders. De president plaatste de aanhangers van zijn rivaal op de terreurlijst en vaardigde een arrestatiebevel uit.

Nu wil Erdogan uitlevering van Gülen, maar volgens de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry is er geen formeel verzoek ontvangen.

Fethullah Gülen op beeld uit 2014
epa Fethullah Gülen op beeld uit 2014

3. Wordt de doodstraf heringevoerd in Turkije?

Erdogan sluit een debat over de herinvoering van de doodstraf niet uit. Gesteund door aanhangers, die zaterdag op een pro-regeringsbijeenkomst schreeuwden om de doodstraf als reactie op de mislukte coup, heeft de president een balletje opgegooid over de herinvoering.

Dat betekent volgens Steffen Seibert, woordvoerder van de Duitse regering, wel een einde van de toetredingsgesprekken met de Europese Unie. "De EU is een gemeenschap van waarden waarin is afgesproken dat de doodstraf niet tot die waarden behoort.''

In 2004 schafte Turkije de doodstraf af om aan de voorwaarden van het EU-lidmaatschap te voldoen. In 1984 werd voor het laatst een persoon geëxecuteerd in het land.

Turken op een pro-regeringsbijeenkomst op zaterdag
afp Turken op een pro-regeringsbijeenkomst op zaterdag

4. Wat is de rol van Erdogan in de coup en wat zijn de gevolgen voor hem van het mislukken ervan?

Gülen en zijn aanhangers zeggen dat Erdogan de couppoging mogelijk in scène heeft gezet. Met het mislukken ervan zou hij juist meer macht genereren en een sterkere positie willen verkrijgen. In elk geval wendt hij de mislukte staatsgreep aan voor een zuiveringsgolf in zijn politieke bestel. Zijn tegenstanders vrezen dat hij burgerrechten en persvrijheid verder wil beperken. De coup lijkt in alles op een politieke overwinning voor Erdogan.

Erdogan weet zich gesteund door de EU, die "volledig achter de democratisch verkozen regering, haar instellingen en de rechtsstaat staat".

5. Wat betekent de situatie in Turkije voor het toerisme?

Moet je je geplande vakantie naar Turkije opzeggen? Niet per se. Er wordt gewoon gevlogen op Antalya en Izmir en vakantiegangers hebben in die gebieden niet veel te vrezen. De Nederlandse overheid geeft geel reisadvies voor  hoofdstad Ankara en Istanboel: let op, veiligheidsrisico's. "De situatie in heel het land is nog onvoorspelbaar. Reizigers wordt geadviseerd om in heel Turkije extra alert te zijn en samenscholingen, mensenmassa's en demonstraties te mijden'', valt te lezen op de website van de Nederlandse Rijksoverheid.

Het advies voor de onveilige gebieden in het zuidoosten van Turkije blijft ongewijzigd: oranje of rood. Bij oranje wordt geadviseerd om alleen noodzakelijke reizen te maken.

Of de militaire coup directe gevolgen heeft voor het toerisme moet nog blijken. Recente aanslagen, met name die op Istanbul Atatürk Airport, hebben de branche al veel kwaad gedaan.