Wat is novitsjok, het dodelijkste gifgas ter wereld waarmee de Russische ex-spion Sergei Skripal vermoedelijk werd vergiftigd?

"Het is een marteling, je kunt je de horror niet voorstellen"

EPA
Nog maar weinig mensen die er tot gisteren ooit van hadden gehoord, maar vandaag staat novitsjok wereldwijd in het middelpunt van de belangstelling. Volgens de Britse premier Theresa May is het die stof die meer dan waarschijnlijk gebruikt werd om ex-spion Sergei Skripal en zijn dochter te vergiftigen. Het zou de eerste keer ooit zijn dat novitsjok, dat extreem giftig is en een van de dodelijke chemische wapens ooit ontwikkeld, publiek zou zijn ingezet. Een van de Russische wetenschappers die het middel ontwikkelde, spreekt over "absolute horror".

Rond novitsjok (Russisch voor 'nieuwkomer') hangt een waas van mysterie, al sinds wetenschappers uit de Sovjet-Unie zich er begin jaren 70 in het allerhoogste geheim over bogen. In volle Koude Oorlog waren de Russen in een wedloop verwikkeld met de Amerikanen, op zoek naar nieuwe hoogtechnologische wapens. Niet alleen werden er miljarden dollars en roebels aan conventionele wapens zoals raketten besteed, de chemische wapenwedloop was net zo belangrijk.

Het is bij zo'n chemisch onderzoek dat Russische wetenschappers erin geslaagd zijn novitsjok te ontwikkelen, een familie zenuwgassen die vijf tot acht keer krachtiger zijn dan het krachtigste zenuwgas VX en zo de dodelijkste zenuwgassen ter wereld vormen. Er bestaan volgens de weinige bronnen en onafhankelijke onderzoeken die naar de stof zijn gedaan, meer dan honderd varianten van. 

AP

Spieren trekken samen

Novitsjok werkt zoals andere zenuwgassen, maar blijkt extreem veel krachtiger te zijn dan andere, bekende stoffen. De chemische stoffen maken dat het lichaam de neurotransmitter acetylcholine niet meer kan afbreken, waarna de spieren van het lichaam ongecontroleerd samen beginnen te trekken. Dat zorgt uiteindelijk voor ademhalingsproblemen, zenuwschade, verlammingsverschijnselen en een hartaanval. Patiënten sterven uiteindelijk door een hartfalen of door verstikking nadat hun longen vollopen met vloeistof.

Als tegengif kan atropine gebruikt worden, maar ook aan die behandeling zijn grote risico's verbonden, aangezien een overdosis van die stof eveneens schadelijk kan zijn.

EPA

Ongeval

Het weinige dat over de stof bekend is, belooft in elk geval weinig goeds voor Skripal en zijn dochter. Er is in de publieke literatuur slechts één voorbeeld bekend van de gevolgen van het toedienen van de stof, die in feite geen gas is maar een vloeistof. In mei 1987 kwam een Russische wetenschapper, Andrei Zheleznyakov, in een laboratorium in Moskou per ongeluk in aanraking met novitsjok

Zheleznyakov zweefde tien dagen lang tussen leven en dood, raakte verlamd en werd drie maanden lang behandeld in een geheim ziekenhuis in Leningrad. Hij leed permanent pijn, kon zijn armen niet meer bewegen, kreeg een giftige vorm van hepatitis die een levercirrose veroorzaakte, kreeg epilepsie-aanvallen, kon niet meer lezen en zich niet meer concentreren en raakte uiteindelijk in een zware depressie. Zheleznyakov overleed in juli 1992, na een verwoestende strijd van vijf jaar in het ziekenhuis.

"Hij zag alleen maar felle kleuren en hij hallucineerde', herinnert de Amerikaan Will Englund, voormalig Russisch correspondent van de Baltimore Sun die Zheleznyakov indertijd kon interviewen, zich vandaag in The Washington Post. 

REUTERS

Klokkenluider

Bekendheid kreeg novitsjok pas echt in 1992, toen een chemicus betrokken bij de ontwikkeling ervan wroeging kreeg en zich zorgen maakte over de milieu-impact ervan. Vil Mirzayanov bracht op de vooravond van de Russische ondertekening van het Chemische Wapenverdrag in de pers naar buiten dat Rusland geld uit het Westen had gebruikt om een chemische wapenfabriek op te zetten. Mirzayanovs taak bestond erin metingen te doen buiten de fabriek om te testen of buitenlandse spionnen geen verdachte activiteiten zouden opmerken. Daarbij merkte hij dodelijke waarden op die 80 keer hoger lagen dan toegelaten.

Mirzayanov werd na zijn onthullingen in 1992 opgepakt en aangeklaagd wegens hoogverraad omdat hij geheimen naar buiten had gebracht. Tijdens het onderzoek naar hem werd het bestaan van novitsjok bevestigd. Mirzayanov werd naar de Lefortovo-gevangenis in Moskou gebracht, maar later weer vrijgelaten omdat hij uiteindelijk geen exacte locaties van testsites had vrijgegeven.

Getty Images

"Absolute horror"

Mirzayanov woont vandaag in de staat New Jersey in de VS en gaf gisteren een interview. Hij omschrijft het middel als een gruwelijke foltermethode. Het labo waar de stof gemaakt werd, was in zijn ogen een "criminele fabriek". "Novitsjok verlamt slachtoffers. Het geeft je krampen, je kunt er niet door ademen, en bij een voldoende hoge dosis sterf je. Het is een echte marteling, onmogelijk je in te beelden. Zelfs bij lage doses kan de pijn weken blijven duren. Je kunt je de horror niet vorostellen."

Volgens Mirzayanov kunnen in Salisbury honderden burgers zonder dat ze het weten besmet zijn met novitsjok. Het risico op ziekte blijft volgens hem jarenlang bestaan. "Er is geen geneesmiddel", zei de Rus tegen Sky News. "Er zijn wel antistoffen, maar die blijven niet werken. Zelfs in zeer kleine doses blijft novitsjok en blijven er de komende jaren gevolgen mogelijk. Dit is een massavernietigingswapen." 

De Britse overheid heeft gasten van de pub en het restaurant waar Skripal en zijn dochter zijn geweest, aangeraden hun kledij en andere spullen die ze op dat moment bij zich hadden, grondig te wassen. Achtendertig personen trokken al naar de dokter omdat ze vrezen besmet te zijn.

Ondetecteerbaar

Uit het onderzoek bleek dat novitsjok voor vier redenen werd ontwikkeld. De stof moest ondetecteerbaar blijven voor NAVO-spionnen, moest door de beschermende pakken die de NAVO toen gebruikte, kunnen branden, moest veilig te vervoeren zijn en mocht niet op de lijsten van het Chemische Wapenverdrag voorkomen. De Russen claimden dat novitsjok aan allen voorwaarden voldeed. 

Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie begin jaren 90 bleek dat novitsjok onder andere werd ontwikkeld in het Sovjetinstituut voor Wetenschappelijk Onderzoek naar Organische Chemie en Technologie in de Oezbeekse stad Nukus. Zo raakte de stof ook in het westen bekend.

Novitsjok is nog nooit gebruikt in oorlogssituaties, en de vergiftiging van Skripal vormt, als ze wordt bevestigd, de allereerste keer dat de stof effectief werd ingezet om slachtoffers te maken. Hoe dat gebeurde, blijft voorlopig wel een mysterie. Mogelijk werd het zenuwgas als vloeistof in hun eten of drinken geïnjecteerd, of werd het op hen gespoten. Wat vast staat, is dat de stof na contact met de huid aan zijn vernietigende baan in het lichaam is begonnen. 

AP



37 reacties

Alle reacties worden voor publicatie gelezen -en goed- of afgekeurd- door het moderatie-team van HLN. Elke reactie moet voldoen aan deze gedragsregels.
Je naam en voornaam verschijnen bij je reactie.


  • Roger Baetens

    Wat maken ze ons weer wijs. Is gewoon ons afleiden voor veel groter problemen. Erdogan mag duizenden mensen afmaken zonder EU stappen onderneemt. En andere landen die zenuw gassen gebruikt op onschuldige burgers. De wereld word geleid door een paar gekken die ons van alles wijsmaken.

  • Christine Laevers

    Patrick Dewael : Poetin was helemaal niet geïnteresseerd in die ex-spion en zijn dochter. Zij hebben enkel gediend als een diplomatische waarschuwing zeggende : 'als het botst, dan kunnen we zoiets doen.' Uiteindelijk is dit een soort oorlogsverklaring of een campagne om andere landen buiten Rusland opnieuw schatplichtig te maken.

  • Otto-Jan Rongewaard

    En het gas, waarvan na een week nog sporen werden teruggevonden in het restaurant, heeft enkel Skripal en zijn dochter aangetast. De rest van de restaurantbezoekers droeg een afdoende gasmasker. Make sence.

  • Patrick Dewael

    Ik veronderstel BG dat Poetin niets meer hoeft te bewijzen in eigen land. Het is een sterke leidersfiguur die geen voordeel haalt uit het liquideren van oude uitgerangeerde spionnen. Dit is een afleidingsmanoeuvre om de andacht van andere belangrijke zaken af te leiden en Ru in een slecht daglicht te stellen.

  • Benny Vdput

    Volgens mij hebben de Britten hier zelf inspraak in het vergiftigen van 2 mensen .Dit zegt toch maar dat men eender wie kan opruimen waar dan ook .mijn vinger wijs naar Engeland zelf