Wat houdt zijn grondwetswijziging precies in? Turkije stemt vandaag over ambities van Erdogan

AP
De Turkse president Erdogan legt de kiezers een grondwetswijziging voor die de president tot een machtig regeringsleider en wetgever maakt. Ruim 55 miljoen kiezers kunnen vandaag in een referendum hun stem uitbrengen. Peilingen en commentatoren voorspellen een nek-aan-nekrace tussen de voor- en tegenstanders, maar een nipte overwinning voor het ja-kamp zou waarschijnlijk zijn.

In het oosten van Turkije gingen om 6 uur de eerste stembureaus open. In het westen van het land begon de stembusslag een uur later. De stembussen in de 33 oostelijke staten sluiten weer om 15 uur, in het westen kunnen de kiezers stemmen tot 16 uur. De resultaten van het referendum worden vanavond verwacht.

Buiten Turkije konden eerder al drie miljoen Turken stemmen, waaronder ook in ons land. Bijna de helft van de kiezers buiten Turkije kwam opdagen.

Macht van parlement inperken

Het parlement krijgt in Erdogans staatshervorming een bescheiden rol en de post van premier verdwijnt. Erdogan zegt dat de grote problemen beter kunnen worden aangepakt door een president met verregaande bevoegdheden. In de huidige grondwet is de president een ceremoniële figuur. De premier leidt de regering en het parlement gaat over de wetgeving.

Erdogan werd in 2003 premier, maar gaf die post in 2014 op, omdat hij om procedurele redenen niet nog een keer premier kon worden. Hij is sindsdien president. Hij wil die functie formeel aanpassen aan zijn ambitie het land geheel naar eigen inzichten te leiden. Zijn successen als premier in de jaren 2003-2012 zijn de afgelopen jaren deels ongedaan gemaakt. Dat komt door onder meer de oorlog in Syrië, het terrorisme, de strijd met de Koerdische PKK, de twisten met zijn rivaal Gülen, de mislukte couppoging in juli en de repressie die daar op volgde.

Een overzicht van Erdogans plan om het parlementaire stelsel te vervangen:

- De president wordt ook regeringsleider en de post premier vervalt.

- De president kan decreten uitvaardigen die de kracht van wet hebben. Toestemming van het parlement voor de inwerkingtreding is niet nodig. De werking van het decreet vervalt echter, wanneer het parlement tot een wet besluit over de zaken waar het decreet over gaat.

- De president krijgt veel invloed op de magistratuur door zijn benoeming van vier van de dertien leden van de toekomstige raad van toezicht op justitie.

- De plaatsvervanger(s) van het staatshoofd wordt of worden een of meer vicepresidenten, die de president benoemt. Nu is de plaatsvervanger van het staatshoofd de parlementsvoorzitter.

- Parlement en president worden vanaf 3 november 2019 op dezelfde dag voor een ambtstermijn van vijf jaar gekozen. Een president mag hooguit twee keer in die functie aantreden.

- Parlement en president kunnen allebei nieuwe verkiezingen laten houden. De president kan dat op eigen houtje, in het parlement moet daar drie vijfde van de zeshonderd parlementariërs voor zijn. In de nieuwe verkiezingen worden weer een president en een parlement gekozen, ongeacht welke partij tot de stembusgang heeft aangezet. Als er vervroegde verkiezingen zijn in de tweede ambtstermijn van de president mag hij toch voor een derde keer meedoen. Erdogan kan eventueel uiterlijk tot circa 2033 aanblijven als zijn eerste ambtstermijn van het nieuwe stelsel eind 2019 begint.

Neen-kamp

Indien het ja-kamp wint, maakt Turkije de omslag van een parlementair naar een presidentieel systeem. Erdogan zou meer macht krijgen, maar volgens critici én buitenlandse waarnemers is de Turkse democratie daar allerminst bij gebaat.

In het Turkse presidentieel systeem zouden de presidents- en parlementsverkiezingen in de toekomst samenvallen. Erdogan kan zich in 2019 en 2024 laten herkiezen, maar zou door een lacune in de nieuwe grondwet nóg een mandaat kunnen nastreven. Volgens sommigen kan Erdogan zelfs onbeperkt aanblijven als president.

Het wekt dan ook geen verrassing dat de grondwetswijzigingen volgens tegenstanders de deur openzetten naar "een autoritair regime" dat geleid wordt door Erdogan. Zij zijn ervan overtuigd dat de president, uitgerust met nieuwe bevoegdheden, de zuiveringsacties binnen de ambtenarij, de politie, het leger, het gerecht en de academische wereld die hij na de couppoging begon, gewoon zal verderzetten. Ook politieke tegenstanders en de media vrezen Erdogan.

Diezelfde tegenstanders hebben kritiek dat de campagne in de aanloop naar het referendum niet onder normale omstandigheden kan verlopen omdat na 15 juli de noodtoestand is uitgeroepen. Het is precies die noodtoestand die tot tienduizenden arrestaties en ontslagen leidde bij mensen die ervan verdacht worden aanhangers te zijn van Fethullah Gülen, de prediker die volgens Erdogan achter de couppoging zit. Bovendien zit Turkije in een spiraal van geweld, met aanslagen van IS en de Koerdische PKK die de voorbije jaren tientallen dodelijke slachtoffers hebben geëist.

Internationale waarnemers en de oppositie hebben eerder deze week nog de onderdrukking van de aanhangers van het neen-kamp aangeklaagd. De media-aandacht ging voornamelijk naar de aanhangers van Erdogan, verschillende politici van de oppositiepartij HDP zitten in de gevangenis en er geld door de noodtoestand een samenscholingsverbod, dat erg streng wordt toegepast tegen de oppositie.

De tegenstanders kunnen rekenen op buitenlandse steun. Zo verwees Federica Mogherini, de hoge vertegenwoordiger voor het Europees buitenlands beleid, er enkele weken geleden nog op dat de grondwetswijzigingen volgens de Raad van Europa "tot ernstige bezorgdheid leiden over de buitensporige machtsconcentratie bij één ambt, met ernstige gevolgen voor de nodige checks and balances en de onafhankelijkheid van het gerecht".

Uiteraard, zegt Mogherini, heeft Turkije het recht om over zijn eigen bestuur te beslissen. Ze hoopt dat na het referendum de communicatiekanalen met de kandidaat-lidstaat open kunnen blijven.

Ja-kamp

De voorstanders van de grondwetswijzigingen zeggen dat een "sterker Turkije" beter uitgerust zal zijn om de strijd met het terrorisme aan te gaan, terwijl het land beter met economische groei zal kunnen aanknopen. Ze ontkennen dat er onvoldoende 'checks and balances' zouden zijn in het nieuwe systeem.

Koerden

Omdat de uitslag van het referendum erg nipt belooft te worden, ziet Erdogan zich genoodzaakt ook onder de Turkse Koerden stemmen te ronselen. Er wonen ongeveer 15 miljoen Koerden in Turkije (op een totale bevolking van 80 miljoen), die in het verleden hun stemmen verdeelden over de AKP en pro-Koerische partijen die naar meer autonomie streven.