Ongekende rellen binnen Braziliaanse gevangenismuren: "Onze gevangenen worden slechter behandeld dan dieren"

Familie wacht op informatie over gevangenen.
epa Familie wacht op informatie over gevangenen.
Zo'n honderd Braziliaanse gedetineerden kwamen de afgelopen weken om bij rellen tussen rivaliserende bendes. Sociologe Julita Lemgruber spreekt over het geweld in de gevangenissen.

De twee grootste criminele organisaties van Brazilië verbraken eind vorig jaar hun pact. Wat volgde, waren ongekende rellen binnen de gevangenismuren. Bij het geweld werden zo'n honderd gevangenen gedood, sommigen werden onthoofd.

Sociologe Julita Lemgruber is coördinator van het onderzoekscentrum veiligheid en burgerschap in Rio de Janeiro en oud-directeur van de gevangenissen in deelstaat Rio de Janeiro. "Brazilië heeft een gewelddadige geschiedenis", zegt zij.

Wat is de belangrijkste oorzaak voor dit gevangenisgeweld?

"Er woedt een strijd om de macht over de Braziliaanse drugsroutes, maar het onderliggende probleem is het gebrek aan het naleven van mensenrechten in de gevangenis. Zo zitten onze gevangenissen overvol, dat is brandstof voor dit soort excessieve geweldsuitbarstingen. Brazilië heeft een van de meest gedetailleerde gevangeniswetten ter wereld, alleen wordt die niet nageleefd.

"Wat vaak wordt vergeten, is dat de criminele bendes juist zijn ontstaan door die precaire omstandigheden in onze gevangenissen. Tijdens de dictatuur zaten gewone en politieke gevangenen in dezelfde cel. Die politieke gedetineerden dwongen hun rechten af door bijvoorbeeld gezamenlijk in hongerstaking te gaan, gewone criminelen leerden zo hoe zij hun positie konden versterken door zich te verenigen. Zo werden die bendes in de jaren tachtig en negentig in de cel geboren."

Gedetineerden tijdens een inspectie.
afp Gedetineerden tijdens een inspectie.

De Braziliaanse gevangenispopulatie is meer dan verdubbeld in vijftien jaar tijd. Hoe komt dat?

"Op drugsgebruik staat sinds 2006 geen gevangenisstraf meer, maar de minimale gevangenisstraf voor drugshandel ging juist omhoog. Het aantal mensen dat wordt opgepakt voor drugshandel is sindsdien explosief gestegen. Dat zijn voornamelijk jonge, zwarte jongens uit arme buurten.

"Ook zit meer dan veertig procent van alle gevangenen in voorarrest. Meer dan de helft daarvan wordt uiteindelijk vrijgesproken of krijgt een straf opgelegd zonder vrijheidsbeperking. Sinds 2015 worden wel zogenoemde voorgeleidingen in hechtenis georganiseerd waarbij een arrestant binnen vierentwintig uur wordt voorgeleid. De rechter besluit dan of de arrestant zijn rechtszaak in vrijheid kan afwachten. Dit is een interessante ontwikkeling, maar nog lang niet overal ingevoerd."

Hoe verklaart u de wreedheid van de daden?

"Het beeld van het vriendelijke Braziliaanse volk is een mythe. Brazilië heeft een gewelddadige geschiedenis. Dat komt onder meer door het slavenverleden, de dictatuur en de van oudsher extreme ongelijkheid. Daarbij worden onze gevangenen nog erger dan dieren behandeld. Als je een hond vals wilt maken, leg je hem aan een korte ketting en gebruik je geweld. Dat is precies wat Brazilië met z'n gevangenen doet. Wie al gewelddadig de cel in gaat, verlaat die nog gewelddadiger."

"Als je een hond vals wilt maken, leg je hem aan een korte ketting en gebruik je geweld. Dat is precies wat Brazilië met z'n gevangenen doet"

Hoe reageert de samenleving op het gevangenisgeweld?

"De meerderheid van de Brazilianen meent dat je iemand alleen maar straft door het ontnemen van zijn vrijheid. Bovendien overheerst nog steeds de opvatting dat 'een goede bandiet' een 'dode bandiet' is. Als we hier een referendum zouden organiseren over de doodstraf zou die weer worden ingevoerd.

"Brazilianen zien mensenrechten niet als iets nobels, maar als iets waar alleen criminelen voordeel van hebben. Sinds de herinvoering van de democratie is die opvatting niet veranderd. Het is zelfs linkse politici niet gelukt om de samenleving van het belang van mensenrechten te overtuigen. Daarom blijven we onze gevangenissen volstoppen met mensen die er niet thuishoren."

Bestaat de politieke wil om de situatie nu te veranderen?

"Het Congres wil een nieuw ministerie van openbare orde oprichten, maar dat verandert niets aan een historisch probleem. De regering belooft nieuwe gevangenissen te bouwen en stuurt het leger naar de probleemgevangenissen, maar pakt de kern van het probleem niet aan. Zolang de politici en andere Brazilianen niet snappen dat de onveiligheid toeneemt als gedetineerden slecht behandeld worden, en dat er een verband bestaat tussen het aantal gedetineerden en het aantal misdaden in hun land, gaat er volgens mij niets veranderen."