Hoe het kan dat het Zuid-Afrikaanse ANC wint en verliest tegelijkertijd

Zuma zwaait naar zijn supporters tijdens een verkiezingsbijeenkomst in het voetbalstadion in Soweto, Johannesburg.
EPA Zuma zwaait naar zijn supporters tijdens een verkiezingsbijeenkomst in het voetbalstadion in Soweto, Johannesburg.
Het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) lijkt opnieuw de grootste partij van Zuid-Afrika te worden, maar verliest wel een flink aantal stemmen. Veel Zuid-Afrikanen zijn ontevreden over het leiderschap van de huidige president Jacob Zuma, die genoemd wordt in een hele reeks corruptieschandalen. Tegelijkertijd draagt de partij de waardevolle erfenis van Mandela met zich mee.

Globaal gezien zijn er drie stromingen in Zuid-Afrika, stelt journalist Sybren Kooistra van de Volkskrant. De eerste bestaat uit mensen die nog heilig geloven in de erfenis van Nelson Mandela, de man die als leider van het ANC een hoofdrol speelde in de afschaffing van de apartheid. Daarnaast is er een jonge generatie voor wie de economische ontwikkeling niet snel genoeg gaat. Ze wonen in sloppenwijken, hebben geen banen en overwegen op de radicaal linkse EFF-partij te stemmen. Of ze stemmen helemaal niet. En dan is er nog de oudere generatie die klaar is met de corruptie. Die stemt veelal op de Democratische Alliantie, de grootste oppositiepartij.

"Mensen zijn gedesillusioneerd", aldus Kooistra, die het land met campagnebureau BKB in de aanloop naar de verkiezingen bezocht. "Mandela zei ooit dat het een 'long walk' zou zijn naar verbetering. Maar voor sommigen duurt die 'walk' te lang."

Twintig jaar na de afschaffing van de apartheid gaat het inderdaad slecht met Zuid-Afrika. Of in ieder geval niet beter. De cijfers zijn allesbehalve rooskleurig. De werkloosheid bedraagt 24 procent. Een kwart van de bevolking heeft niet genoeg te eten, eenzelfde aantal is niet aangesloten op het elektriciteitsnetwerk. Steeds meer Zuid-Afrikanen gaan de straat op om tegen de slechte voorzieningen te protesteren. Alleen al in Gauteng, de rijkste provincie van het land, vonden 569 demonstraties plaats in drie maanden tijd. Daarvan liepen er 122 uit op gewelddadigheden.

Gesegregeerde samenleving
De Zuid-Afrikaanse samenleving is bovendien nog altijd behoorlijk gesegregeerd. "Je hebt blanke wijken, sloppenwijken met huizen van golfplaten waar zwarten wonen en gesubsidieerde wijken die zijn opgezet door de overheid om mensen uit de sloppenwijken te krijgen", aldus Kooistra. "De omstandigheden in de laatste wijken zijn iets beter. Maar kijk je daar over een schutting, dan kan het zomaar zijn dat je uitkijkt op witte woonpaleizen."

Een campagneteam van het ANC nabij Kaapstad.
AFP Een campagneteam van het ANC nabij Kaapstad.

In de verkiezingsspeech die Jacob Zuma zondag hield, werd hier met geen woord over gerept. Zijn focus lag bij de hoogtepunten die de partij de afgelopen twintig jaar heeft bereikt: 16 miljoen mensen krijgen sociale uitkeringen, de allerarmsten hebben toegang tot gratis scholen, steeds meer mensen kunnen gebruik maken van water, elektriciteit en gezondheidszorg. En Zuid-Afrika heeft een vrije pers.

Volgens Kooistra is dit laatste niet helemaal waar. "De media zijn in grote mate in handen van de overheid. Ze voeren verdekt campagne voor het ANC. Het EFF (een radicaal linkse oppositiepartij, die tot nu toe vier procent van de stemmen heeft behaald, red.) mocht bijvoorbeeld een van hun advertenties niet uitzenden op de publieke omroep."

Het ANC is een banenmachine, zegt Kooistra. "In elke grote sloppenwijk staan er zeventig vrijwilligers klaar om T-shirts uit te delen en campagne te voeren. Niet alleen tijdens de verkiezingen, maar het hele jaar door. Daarmee creëren ze binding met de partij."

Dat is ook een van de redenen dat de partij, met name op het platteland, nog altijd zo populair is. Noem het een combinatie van een goede strategie en de juiste erfenis; die van Mandela en de afschaffing van de apartheid.

Jacob Zuma.
EPA Jacob Zuma.

Machtspositie ANC brokkelt af
Toch is de machtspositie van het ANC aan het afbrokkelen. Tot nu toe, met een derde van de stemmen geteld, heeft de regeringspartij 59 procent van de stemmen behaald. Ter vergelijking: tijdens de laatste verkiezingen in 2009 behaalde het ANC 65,9 procent.

Dat heeft niet alleen te maken met de beroerde status van het land, maar ook met de groeiende kritiek op het leiderschap van president Jacob Zuma. "Er lopen meer dan 700 aanklachten tegen Zuma wegens corruptie", weet Kooistra. "Daarom wil hij a la Berlusconi aan de macht blijven. Zodra zijn machtspositie vervalt, zullen er rechtszaken tegen hem aangespannen worden."

Een van de meestbesproken corruptiezaken is de 15 miljoen euro belastinggeld die Zuma besteed zou hebben aan de renovatie en beveiliging van zijn privélandgoed in Nkandla. Het is opgesmukt met een amfitheater, sport- en tennisvelden en zwembaden. Deze week verweerde Zuma zich door te stellen dat zijn huis tweemaal in brand is gestoken door criminelen en dat zijn vrouw is verkracht. Vernieuwde beveiliging was volgens hem dus hard nodig.

"Mensen zijn bang dat de ooit zo ideologische partij die een sociale verzorgingsstaat heeft ingevoerd en de bevrijding van de apartheid heeft gebracht, is veranderd in een zichzelf verrijkende partij", zegt Kooistra. 

Het zou wel eens sneller afgelopen kunnen zijn met Zuma's presidentschap dan menigeen denkt. Kooistra hoorde van meerdere mensen, onder wie de invloedrijke Zuid-Afrikaanse journalist Allister Sparks, dat er een interne strijd gaande is binnen het ANC. "Er zou een regel gelden dat Zuma alleen mag aanblijven als hij rond de zestig procent van de stemmen behaalt. Haalt hij 55 procent dan moet hij opstappen, maar mag hij wel zelf een opvolger aanwijzen. Behaalt hij nog een lager percentage dan mag hij zelfs geen opvolger aanwijzen."