“Tot in de eeuwigheid, liefste.” Zelf overleefde ze de Holocaust niet, maar haar woorden wel

Concentratiekamp Auschwitz Birkenau.
Thinkstock Concentratiekamp Auschwitz Birkenau.
Vlak voordat de moeder van Frank Grunwald in juli 1944 naar de gaskamers in Auschwitz werd geleid, schreef ze nog gauw een afscheidsbriefje aan haar echtgenoot. Ze drukte het papiertje in handen van een Duitse bewaker met de vraag het aan haar man aan de andere kant van het hek af te leveren. Het ontroerende briefje is nu te zien in het Holocaust Museum in Washington. “Voor zover we weten is dit het enige overlevende testament van iemand die op het punt staat vergast te worden.”

Frank Grunwald, die als kind Misa heette, was zes toen hij samen met zijn familie opgesloten werd in een naziconcentratiekamp. Zijn moeder Vilma Grunwald en zijn gehandicapte broer overleefden het niet en werden in Auschwitz vergast, Misa en zijn vader Kurt, die arts was en in die hoedanigheid verantwoordelijk was voor de gezondheid van de joden die in het kamp dwangarbeid moesten verrichten, overleefden de gruwelen wel.

Vlak na de oorlog vertelde Kurt Grunwald zijn zoon, die toen elf was, dat hij een briefje van zijn moeder had ontvangen. Maar Misa wilde het niet lezen, zelfs niet eens zien. “Ik was bang voor de brief”, herinnert Frank zich. “Ik was wel nieuwsgierig, maar ook bang voor de droefheid ervan.”

Compassie

Het briefje dat de kleine Misa zoveel angst inboezemde was door zijn moeder geschreven vlak voor ze op transport naar de gaskamers werd gezet. Samen met haar kreupele zoon en honderden andere joden werd Vilma Grunwald op 11 juli 1944 vergast. Voor het zover kwam, wist de vrouw echter nog tien zinnetjes met potlood op een haveloos papiertje te krabbelen. Toen ze het briefje geschreven had, vouwde ze het in tweeën en schreef op de buitenkant ‘Dr. Grunwald, F Lager’, naar de barakken waar hij werd vasgehouden. Ze drukte het briefje in de handen van een oudere kampbewaker. Wonderlijk genoeg leverde de Duitser het briefje persoonlijk af bij haar echtgenoot. “Mijn moeder kon mensen goed lezen”, zegt Frank. “Ze moet hebben aangevoeld dat deze bewaker enige compassie voelde. Hij was ouder, vijftig of zestig.” Zeven maanden nadat Vilma Grunwald vergast werd, werd Auschwitz bevrijd.

In 1951 verhuisden de overlevende Grunwalds naar New York City. Kurt Grunwald opende een praktijk in Forest Hills, zijn zoon Misa - inmiddels Frank - studeerde er industrieel design aan het Pratt Instituut, waarna hij ging werken voor General Electric in Syracuse. Hij trouwde met zijn verloofde Barbara en samen kreeg het paar twee kinderen. Nu is Frank Grunwald een 85-jarige gepensioneerde industrieel ontwerper die in Geist Reservoir woont, in het noordoosten van de Amerikaanse staat Indianapolis.

Franks vader Kurt Grunwald stierf in 1967 op 67-jarige leeftijd. Toen hij door zijn vaders bezittingen ging, kwam Frank de brief die hij nooit had willen lezen, weer tegen. “Hij bewaarde hem in een bureau in zijn slaapkamer”, vertelt Frank. “Het papier was vergeeld. Ik zag het en ik wist direct wat het was. Ik herkende het handschrift van mijn moeder.”

Toon

Vilma Grunwald had het briefje in haar moedertaal, het Tsjecho-Slovaaks opgesteld. De toon van het briefje raakte haar zoon decennia later het meest. “Geen woord van haat, woede of bitterheid tegenover de nazi’s. Het is geheel geconcentreerd op mijn vader en ik, op de toekomst. Grunwald nam het briefje mee naar huis en verstopte het in een lade. Meer dan twintig jaar lang liet hij het aan niemand lezen, zelfs niet aan zijn vrouw. Om de zoveel maanden las hij het opnieuw. Pas in de jaren negentig liet hij het briefje aan zijn familie zien. Vier jaar geleden gaf hij het briefje aan het Holocaust Memorial Museum in Washington. “Ik dacht: waarom zou ik het niet naar buiten brengen zodat anderen het kunnen zien? Een van mijn grootste zorgen is altijd geweest wie zich mijn moeder nog zou herinneren als ik er niet meer ben. Nu heb ik die angst niet meer.”

Door de jaren heen heeft het museum duizenden persoonlijke spullen ontvangen, maar de brief van Vilma Grunwald is uniek. “Ik wil niet zeggen dat dit het enige document is dat ooit in zulke omstandigheden gemaakt is, maar voor zover wij weten is het dat wel”, zegt hoofdcurator Judith Cohen. “Het is althans het enige dat wij ooit gezien hebben. Auschwitz, in de momenten voor de vergassing. In de vernietigingskampen was het vrijwel onmogelijk om geschreven materiaal te bewaren.”

Authentiek document

Het papier waarop Vilma Grunwald haar laatste woorden neerschreef, is van erg slechte kwaliteit, aldus de conservator van het museum, Jane E. Klinger. “Het bestaat vooral uit houtpulp.” Om het papier te beschermen wordt het briefje om de zes maanden uit het museum gehaald en vervangen door een kopie. Het origineel wordt dan ongevouwen gearchiveerd. Alleen specialisten met handschoenen aan mogen het briefje aanraken.”

Het briefje is intrinsiek niet meer dan een stuk oud papier. Maar de woorden van Vilma Grunwald, die wist dat ze zou sterven, maken het een krachtig document. “Het is een gezaghebbend document. Je kan het bijna niet geloven, maar er zijn nog steeds mensen die denken dat de Holocaust een verzinsel is, die twijfelen of Auschwitz ooit bestaan heeft”, zegt Cohen. “Maar wanneer je een fysieke brief ziet, kan je het niet ontkennen. Wanneer je de echte brief ziet, zeg je: dit is bewijs, dit is echt, dit is wat er met haar gebeurd is en dit is hoe ze erop reageerde.”

Het briefje dat Vilma Grunwald op 11 juli 1944 aan haar echtgenoot Kurt Grunwald schreef:

“Jij, mijn enige, liefste, geïsoleerd wachten we op de duisternis. We hebben overwogen om ons te verstoppen, maar besloten dat niet te doen omdat we voorzagen dat het hopeloos zou zijn. De beroemde vrachtwagens zijn hier al en we wachten tot het zal beginnen. Ik ben volledig kalm. Jij, mijn enige en mijn liefste, geef jezelf niet de schuld voor wat er gebeurd is, het was ons lot. We deden wat we konden. Blijf gezond en denk aan mijn woorden dat de tijd zal helen – misschien niet alles, maar op z’n minst een deel. Zorg goed voor ons kleine gouden jongetje en verwen hem niet te veel met je liefde. Blijf allebei gezond, lieverds. Ik zal aan jou en Misa denken. Heb een gelukkig leven, we moeten aan boord gaan.

Tot in de eeuwigheid,

Vilma.




46 reacties

Alle reacties worden voor publicatie gelezen -en goed- of afgekeurd- door het moderatie-team van HLN. Elke reactie moet voldoen aan deze gedragsregels.
Je naam en voornaam verschijnen bij je reactie.


  • Jan Van Overveldt

    Hetgeen de joden vooral doelbewust vergeten er zijn OOK nog 6 miljoen andere mensen (éh ja mensen) vermoord zijn. Onder andere verzetsstrijders, psychiatrische patiënten (en hun personeel), Duitsers, Russische krijgsgevangen en de rij is eindeloos. Het zijn alleen de joden die zich in de slachtofferrol blijven wentelen. Mijn vader en grootvader hebben in WOII en WOI gevochten, WAAR zaten de joden toen???? Geen enkele was soldaat (uitgenomen het US leger, daar waren er enkelen).

  • Lucien Mertens

    Correcte opmerking meneer Manu Claes...

  • Pedro Gonzalez

    Chantal Prez. Weet je wie daar héél veel van weet? Je vriendin Marion van San en haar vader. Twee deskundigen op dat gebied. Internationale antropologen !

  • chantal prez

    emiel hayen. Dikke duim en heel juist!! Maar dat beseffen die,die jonger zijn dan 40 niet.Ze kennen hun geschiedenis niet!!

  • MYRTHE PASS

    Mooie brief, met liefde geschreven!