Waarom de partij met de meeste stemmen niet noodzakelijk de burgemeester levert

Mathias De Clercq.
Wannes Nimmegeers Mathias De Clercq.
Dat Mathias De Clercq als stemmenkanon van de Open Vld in Gent de burgemeesterssjerp opeist, is geen toeval. Vele Open Vld'ers, zoals Bart Somers, zijn voorstander van de rechtstreekse verkiezing van de burgemeester: wie de meeste stemmen haalt, die wordt het. Maar tot nader order geldt in Vlaanderen het coalitiesysteem. Het Waalse kiessysteem kent een semidirecte verkiezing: daar krijgt de stemmenkampioen van de grootste meerderheidspartij de sjerp.

De verkozene met de meeste voorkeurstemmen wordt in Vlaanderen niet automatisch burgemeester van zijn of haar gemeente. Ook de grootste partij is trouwens niet zeker van deelname aan de meerderheid. Dat is nu eenmaal ons kiessysteem, gebaseerd op het vormen van een werkbare coalitie die samen de helft plus 1 van het aantal zetels moet halen. 

Denken we maar aan Vincent Van Quickenborne - ironisch genoeg zelf een liberaal - en hoe die bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen CD&V-boegbeeld Stefaan De Clerck buitenspel zette door achter zijn rug om een eigen meerderheidscoalitie te vormen om zo zelf burgemeester te worden. Dat kan, en dat mag. Partijen komen tot akkoord voor een coalitie en beslissen dan samen wie hun coalitie als burgemeester mag leiden.

Vincent Van Quickenborne.
BELGA Vincent Van Quickenborne.

Het lijkt misschien eerlijker om de burgemeester rechtstreeks te verkiezen, maar is dat wel zo zaligmakend? In zo'n rechtstreeks verkiezingssysteem, bepleit door Mechels burgemeester Bart Somers (Open Vld), zouden de kandidaat-burgemeesters bijvoorbeeld in een eerste ronde tegen elkaar kunnen uitkomen. In de tweede ronde vormen dan de twee beste kandidaten een coalitie waarmee ze zich opnieuw aan de kiezer aanbieden. In dat geval zouden én de burgemeester én de coalitie rechtstreeks verkozen worden.

Een eerste vraag die daarbij rijst, is of de twee beste kandidaten sowieso wel allebei in staat zullen zijn om een coalitie te maken. En in het voorstel van Bart Somers zou er eventueel een kloof kunnen optreden tussen de meest geliefde coalitie voor de burger en de meest geliefde burgemeester, want die hoeven niet per se samen te vallen. Bovendien, in het huidige geval van Ninove, waar het extreemrechtse Forza Ninove zo'n veertig procent van de stemmen haalde, zou het cordon sanitaire naar alle waarschijnlijkheid gebroken worden. Terwijl er in het bestaande kiessysteem nog een, al dan niet gewenst, alternatief bestaat.

Bart Somers.
BELGA Bart Somers.

Stel nu dat er een breed gedragen, geslaagde organisatie van zo'n rechtstreekse verkiezingen gevonden wordt, dan nog blijven er nadelen aan verbonden. Politicoloog Herwig Reynaert gaf eerder al aan in Knack dat het in wezen om gemeenteraadsverkiezingen gaat, waarbij we dus eigenlijk gemeenteraadsleden kiezen. Daaruit wordt dan het beleidsniveau gedistilleerd, met het college van Burgemeester en Schepenen. De verkiezingen draaien dus om veel méér dan louter de keuze voor een meerderheidsbeleid.

De professor vreest ook voor het fenomeen van 'cohabitation' of het rechtstreeks verkiezen van een burgemeester die geen lid is van de meerderheid in de gemeenteraad. Iets wat Bart Somers natuurlijk met zijn eigen voorstel wou vermijden, maar wat in andere mogelijke verkiezingsscenario's wél een realiteit zou kunnen worden.

Professor Herwig Reynaert.
IMAGEGLOBE Professor Herwig Reynaert.

Onderzoek toont verder aan dat eventuele rechtstreekse verkiezingen in 2000, 2006 en 2012 in grosso modo 75 tot 80 procent van de Vlaamse gemeenten tot dezelfde verkozen burgemeester had geleid dan die het uiteindelijk toen geworden is. Doorgaans komt de burgemeester wel degelijk uit de grootste politieke partij.

Overigens wordt in Vlaanderen halverwege de ambtstermijn (of op een ander moment) al eens gewisseld van burgemeester. Dat zou bij rechtstreekse verkiezingen ook moeilijker liggen.




37 reacties

Je naam en voornaam verschijnen bij je reactie
Door het plaatsten van een reactie, ga je akkoord met de gedragsregels


  • Sanne Verbist

    Spijtig dat nu de stem van de kiezer naast zich wordt neergelegd. Het kan toch niet zijn dat de grootste partij geen coalitie kan vormen. Het zou niet mogen dat de grootste partij of in sommige gevallen de tweede grootste buiten spel wordt gezet. Waarom moet er dan gekozen worden? Ze doen dikwijls hun eigen zin. De kiezer heeft mijn inziens heel weinig invloed in sommige gemeenten. Dat betreur ik ten zeerste.

  • Gino Denil

    Dat kan je nu niet stellen, Germain De Block. Want dat was niet van toepassing bij deze verkiezingen. Als dat wel het geval was dan hadden die voorkeurstemmen er misschien anders uitgezien. Dan zou Termont niet gevraagd hebben om hem voor zijn afscheid te bedanken met een stem. En partijen zouden geen twee grote kanonnen op een lijst kunnen zetten omdat die anders de voorkeurstemmen zouden delen.

  • benoni vanstaen

    De liberalen willen dat, rechtstreeks burgemeester verkiezen, maar hoeveel van die stemkanonnen nemen hun post op. Kortrijkis ook een voorbeeld van hoe het niet moet in 2012, voorakkoorden om toch maar aan de macht te zijn.

  • GERARD DE PELECIJN

    Genoeg bekend, er moet nog altijd kunnen gefoefeld worden onder en met zulke gasten!

  • Jos Vercammen

    De burgemeester rechtstreeks verkiezen! Neen laat maar zo, dat betekent nog twee stembusgangen erbij: een eerste en een tweede ronde voor de sjerp en dan og één voor de gemeenteraadsleden. Laat het voor mijn part maar zo. Zo'n rechtstreekse burgemeestersverkiezing kan ook leiden tot problemen. Zo zou het mogelijk zijn dat de burgemeester behoort tot de oppositie! Dat lijkt mij ook niet echt werkbaar.