Opkomstplicht of stemrecht? Dit zijn de voor- en nadelen (en deze partijen hebben er bij te winnen/verliezen)

Voorbereidingen op de gemeenteraadsverkiezingen van 2012 in Brussel.
photo_news Voorbereidingen op de gemeenteraadsverkiezingen van 2012 in Brussel.
De opkomstplicht bij de gemeente- en de provincieraadsverkiezingen verdwijnt. Daarover is de Vlaamse regering het al eens geraakt. Maar wat zijn de voor- en nadelen van de opkomstplicht en het stemrecht?

Momenteel geldt in ons land nog bij alle verkiezingen geen 'stemplicht', zoals gemakshalve wel eens gezegd wordt, maar wel een 'opkomstplicht', gekoppeld aan stemrecht. Iedereen die mag stemmen, moet zich ook aanmelden bij het kiesbureau. En hoewel dat misschien voldoende lijkt, is ook deelname aan de stemming verplicht. Lees: je moet het stemhokje betreden. Al ben je daar niet verplicht effectief een stem uit te brengen: een stemgerechtigde Belg kan daarbij ook blanco of ongeldig stemmen.  En ondanks die opkomstplicht, daalt het aantal Belgen dat zijn stem opbrengt verkiezing na verkiezing. 

54 procent Vlamingen verkiest stemrecht boven stemplicht

Tegenstanders van de opkomstplicht pleiten voor stemrecht, waarbij geen 'opkomstplicht' geldt, maar elke stemgerechtigde Belg vrij is om te gaan stemmen of niet. Uit een studie van De Standaard en VRT in 2016 bleek dat 54 procent van de Vlamingen stemrecht boven stemplicht verkiest.  En 74 procent geeft daarbij aan ook zonder verplichting te gaan stemmen. Maar wat zouden de gevolgen zijn van een wijziging?

"Opkomstplicht doet iedereen deelnemen aan democratie"

Wanneer overgestapt wordt op stemrecht, zijn het vooral mensen uit kansengroepen, laaggeschoolden en vrouwen die thuis zullen blijven, legt professor Johan Ackaert van de Universiteit Hasselt uit. "En net dat is een probleem. Omdat stemrecht voor een sterke sociale vertekening van de kiesresultaten zorgt. Terwijl de opkomstplicht de lat voor iedereen gelijk legt. Het waardevolle aan de opkomstplicht is dat iedereen aan de democratie participeert."

Voorstanders van stemrecht wijzen dan weer op de vrijheid die mensen krijgen om zelf te kiezen of ze gaan stemmen of niet. "Over die vrijheid valt te discussiëren", zegt professor Ackaert. "Iedereen heeft in theorie de vrijheid om naar de universiteit te gaan, maar toch zijn er veel minder studenten uit bijvoorbeeld kansengroepen of uit minderheden. Ik ben de vergelijking nogal genegen dat we bij een verkiezing het beleid voorleggen aan een jury. En in een democratie is die jury het volk. Bij een opkomstplicht verplichten we iedereen om even na te denken over het beleid."

Maar niet iedereen die een stem uitbrengt, doet dat met evenveel voorkennis. "Klopt", zegt Ackaert. "Maar willen we de keuze dan alleen maar in handen van enkele hoogopgeleiden leggen? Het is nuttig om ook naar de stem te luisteren van zij die hun stem misschien op minder rationele argumenten baseren."

Professor Johan Ackaert
rv Professor Johan Ackaert

Open Vld en Groen winnen stemmen, Vlaams Belang en sp.a verliezen

Nog uit studies blijkt dat in ons land Open Vld en Groen baat hebben bij stemrecht en Vlaams Belang en sp.a kiezers zouden verliezen wanneer de opkomstplicht wordt afgeschaft. "Dat heeft alles te maken met het kiezersprofiel dat die partijen aanspreken. Open Vld en Groen rekenen eerder op hooggeschoolde kiezers, terwijl sp.a en Vlaams Belang het eerder van laaggeschoolden moet hebben."

"Politici moeten stem verdienen"

Voorstanders in ons land wijzen nog op buitenlandse voorbeelden. "In Europa hebben ­alleen nog België, Luxemburg en Griekenland een stemplicht", zegt Wim Van der Donkt (N-VA). "Zijn al die andere landen dan slechtere democratieën? De invoering van het stemrecht maakt de democratie net sterker, want het daagt de politici uit om de mensen te overtuigen."

Een zelfde geluid is te horen bij Open Vld, dat eerder al pleitte voor stemrecht. "Politici moeten de stem van mensen verdienen. En als het er echt toe doet, dan gaan mensen stemmen. Kijk maar naar Nederland, waar er ook stemrecht is", zo klonk het in het verleden al bij partijwoordvoerster Laure Stuyck. "In Nederland ligt de opkomst nog altijd lager dan in ons land", zegt professor Ackaert. "En de opkomst fluctueert ook sterk naargelang de politieke context en het type verkiezingen."