Het schaakspel is begonnen: hoe moet het nu verder?

Premier Elio Di Rupo komt het ontslag van zijn regering aanbieden op het paleis in Brussel.
BELGA Premier Elio Di Rupo komt het ontslag van zijn regering aanbieden op het paleis in Brussel.
Met het ontslag van premier Elio Di Rupo heeft koning Filip de eerste pion in het schaakspel 'formatie' verplaatst. De komende dagen zal de vorst tal van politici op het bordes van het paleis in Brussel ontvangen, maar de belangrijkste vragen zijn vooral wie wanneer mag langskomen en met welke functie weer buitenstapt.

Nu het stof van de stormram aan cijfers en uitslagen stilaan gaat liggen, blazen de verschillende partijbureaus in de loop van de dag verzamelen waar ze, elk voor zich, de situatie zullen analyseren. Naar de buitenwereld toe benadrukt zowat elke partij behalve Vlaams Belang dat ze op de een of andere manier wel ergens heeft gewonnen, intern zal de kritiek bij sommige partijen veel harder klinken.

Parallel met de partijbureaus zal koning Filip aan zijn consultaties beginnen. Na het ontslag van premier Di Rupo komen zoals de traditie het voorschrijft de voorzitters van Kamer (André Flahaut, PS) en Senaat (Sabine De Béthune, CD&V) aan de beurt. Na hen mag de vorst de voorzitters van de democratische partijen ontvangen. Een regel is het niet, maar het lijkt logisch dat de koning daarbij in aflopende grootte-orde te werk zal gaan en dus als eerste N-VA-voorzitter Bart De Wever zal spreken. Die deed er gisteren nog eens 7 Kamerzetels bij en komt zo uit op 34, waarmee zijn partij de grootste van het halfrond wordt.

Na De Wever komen dan achtereenvolgens Paul Magnette (PS, eventueel samen met Di Rupo), Wouter Beke (CD&V), Charles Michel (MR), Gwendolyn Rutten (Open Vld), Bruno Tobback (sp.a), Benoît Lutgen (cdH), Emily Hoyos en/of Olivier Deleuze (Ecolo), Wouter Van Besien (Groen) en Peter Mertens (PTB-GO!/PVDA+) op de koffie. Mertens liet al weten dat hij een telefoontje heeft gekregen en vanavond al zou mogen langsgaan, een teken dat de vorst snel wil gaan met zijn consultaties.

Informateur maakt stand van zaken op
De eerste reeks gesprekken met de partijvoorzitters moet vooral een overzicht opleveren van de huidige politieke situatie en de standpunten van de partijen daarin. Tekenen de eerste overeenkomsten zich af, dan wordt er waarschijnlijk morgen of woensdag een informateur het veld ingestuurd, die een 'stand van het land' mag opmaken door gesprekken met de vakbonden, werkgeversorganisaties, ... In 2007 bestond toenmalig informateur Didier Reynders het zo om meer dan 400 'personaliteiten uit de samenleving' te ontvangen en koning Albert een encyclopedisch rapport te bezorgen. De informateur moet de weg voorbereiden voor een formateur, die daarna aan de regeringsvorming mag beginnen.

Grote vraag is welke partij met de uitslagen zoals ze er nu voor liggen de informateur mag leveren. N-VA claimt het initiatief en wordt daarin 'gesteund' door CD&V en Open Vld, die beide zeggen dat het aan Bart De Wever is om nu de kastanjes uit het vuur te halen. Aan Franstalige kant echter claimde premier Di Rupo gisteren al de titel van 'grootste familie van het land'. De PS en sp.a halen in de Kamer inderdaad samen 37 socialistische zetels tegenover 34 voor de N-VA.

Hete aardappel
Meteen krijgt koning Filip tijdens zijn eerste regeringsonderhandelingen dus al meteen een erg hete aardappel op zijn bord. De koning heeft weinig speelruimte en elk manoeuvre zal door deze of gene partij in een of andere richting geïnterpreteerd worden. Kiest hij voor de overwinnaar van de verkiezingen aan Vlaamse kant, waarna we richting een gele-oranje-blauwe coalitie gaan van N-VA met christendemocraten en liberalen? Die heeft - voorlopig - een ruime meerderheid in de Kamer (93 op 150), maar beschikt langs Franstalige kant niet over een meerderheid (27 zetels op 63). Dat is op zich geen probleem, de huidige regering Di Rupo had langs Vlaamse kant ook geen meerderheid, maar het is een gok om de grootste politieke familie én de grootste partij langs Franstalige kant uit te sluiten.

Of houdt de vorst het dan toch op de socialistische familie, waarna een nieuwe regering Di Rupo-II dichterbij komt? De woorden van André Flahaut vanmorgen op de Franstalige radio dat zijn partij geen exclusieven stelt tegen een informateur, is alvast een veelbetekenend signaal. Laat de N-VA het maar even proberen, daarna zien we wel ...

Wedstrijdje regeringsvorming
Veel hangt ook af van wat er op regionaal vlak gebeurt. Niemand wil op dit moment de indruk wekken dat er een wedstrijdje 'om ter snelst een regering vormen' plaatsvindt, maar de juiste timing kan wel degelijk een grote rol spelen. Strategie en de juiste contacten zijn vandaag en morgen belangrijker dan ooit.

In Vlaanderen ligt de weg open voor een brede coalitie tussen N-VA, CD&V en Open Vld. Daartoe begint Bart De Wever morgen al zijn eerste gesprekken. Het lijkt logisch dat die partijen dan ook federaal zullen onderhandelen, al zal CD&V weliswaar zijn huid zeer duur verkopen met het argument dat ook een klassieke tripartite op alle niveaus nog mogelijk is.

Aan Waalse en Brusselse kant liggen de zaken nog ingewikkelder. Alle partijen lijken aan te sturen op dezelfde coalitie in de federale Kamer en in de regionale parlementen. De kans dat de PS bijvoorbeeld bereid is om federaal in de oppositie te gaan zitten en op regionaal vlak wel te regeren, is zo goed als onmogelijk.

Dat betekent dus dat MR en cdH aan een meerderheid moeten komen. De liberalen en humanisten zouden in het Waalse gewest een uiterst nipte meerderheid halen van 38 zetels op 75. Maar de PS blijft er de grootste partij, waardoor ze in principe het iniatiatiefrecht krijgt. Slaagt ze erin om snel een regering te vormen, dan heeft de partij op het paleis een grote troef in handen om ook federaal opgenomen te worden.

Een andere optie is die waarbij MR en cdH dezelfde beslissing zullen moeten nemen als op federaal niveau. Kunnen ze het maken om niet thuis te geven als de PS om onderhandelingen komt vragen en gaan ze met hun twee verder of is ook dat het ideale recept voor politieke zelfmoord in 2019?

Brusselse kopzorgen
In Brussel zorgt de zetelverdeling ook voor kopzorgen. Daar zetelen maar liefst 12 partijen die samen een regering moeten vormen. PS is de grootste en lijkt incontournable met 21 zetels. Een coalitie N-VA/CD&V/Open Vld/MR/cdH komt aan amper 37 zetels op 89 en zou zo op zoek moeten naar andere partners. Een optie is het FDF, dat met 12 zetels erbij voor een ruime meerderheid zorgt, maar een coalitie met N-VA en FDF wordt moeilijk. Ook Ecolo en Groen kunnen echter depanneren.

Welke optie er ook uit de bus komt, de vorst zal er een vette kluif aan hebben.