Al zeventig jaar een mysterie: waarom lukte het Joodse wraakgroep niet om nazi's te vergiftigen?

Joseph Harmatz in zijn appartement in Tel Aviv, Israël. Harmatz leidde de groep die na de oorlog probeerde om duizenden nazi's te vergiftigen.
AP Joseph Harmatz in zijn appartement in Tel Aviv, Israël. Harmatz leidde de groep die na de oorlog probeerde om duizenden nazi's te vergiftigen.
Zeventig jaar na de meest gedurfde poging van Joodse Holocaustoverlevers om de nazi's hun afschuwelijke daden betaald te zetten, heeft hun leider, de nu 91-jarige Joseph Harmatz, maar van een ding spijt: dat het niet gelukt is om duizenden gevangen nazi's dodelijk te vergiftigen.

Harmatz, die zijn hele familie in de oorlog verloor, leidde na de oorlog de Joodse groepering Nakam (Hebreeuws voor wraak) die zwoer om de miljoenen Joodse doden die op gruwelijke wijze waren gevallen onder de nazidictatuur in de Tweede Wereldoorlog te zullen wreken.

De groep bestond uit zo'n vijftig jonge mannen en vrouwen die tijdens de oorlog veelal in het verzet zaten en gebrand waren op wraak op de Duitsers. "We wilden niet terug naar Palestina gaan zonder ook maar iets te hebben geprobeerd", zegt de nu 91-jarige Harmatz aan het persbureau AP, vanuit zijn appartement in Tel Aviv. Harmatz verloor zijn hele familie door de Holocaust.

Arsenicum
Het eerste idee, het vergiftigen van de watertoevoer van Neurenberg (waar vele nazikopstukken na de oorlog terecht moesten staan voor hun gruweldaden) stuitte op weerstand binnen de groep, aangezien bij die actie onvermijdelijk ook veel onschuldige slachtoffers zouden vallen. Plan B werd uiteindelijk wel uitgevoerd: het met arsenicum vergiftigen van de in een gevangeniskamp bijeengebrachte nazi's in Neurenberg.

Leden van de groep gingen undercover werken in de bakkerij dat het kamp dagelijks van brood voorzag. Op 13 april 1946 spendeerden de Joodse 'bakkers' twee uur lang aan het met gif besmeren van de 3.000 broden die voor het kamp bestemd waren. Het doel was om twaalfduizend SS-mensen om te brengen.

Waarschuwing
"De vreselijke tragedie van de oorlog stond op het punt om 'vergeten' te worden", zegt Dina Porat, die binnenkort een boek uitbrengt over de Nakam-groep. "Dat dreef hen. Niet enkel gerechtigheid, maar ook een waarschuwing naar de wereld: dat je Joden niet zo kan behandelen en ermee weg kan komen."

Vergiftigd brood

De vergiftigde broden werden in het kamp bezorgd, met genoeg gif om maar liefst zestigduizend mensen om het leven te brengen. Toch stierf er die dag geen enkele nazi. Tot op de dag van vandaag blijft het een mysterie waarom het gif niet werkte.

De theorie die het meest de ronde doet, is dat de samenzweerders in hun haast het gif te dun op de broden hebben gesmeerd. Een andere theorie is dat de nazi's onmiddellijk doorhadden dat er iets niet klopte en dat niemand daardoor voldoende van het brood at om eraan te sterven. De gevangen nazi's hadden die bewuste dag namelijk wel allemaal last van 'cholera-achtige' verschijnselen: braken, diaree en huiduitslag.

Vertrouwelijke documenten
Recent door de Amerikaanse overheid vrijgegeven documenten over de zaak, lossen het mysterie ook niet op. Uit vertrouwelijke documenten uit 1947 blijkt dat onderzoekers genoeg arsenicum in de bakkerij aantroffen om 'ongeveer zestigduizend mensen' te vermoorden. Een ingeroepen scheikundige verklaarde dat er maar liefst tien kilo puur arsenicum, gemixt met water en lijm om het te doen plakken, in de bakkerij werd aangetroffen.

Volgens analyses achteraf was het gif aangebracht op de bovenkant en zijkanten van de broden. Een dosis tussen de 0,1 en 0,3 is in de meeste gevallen al dodelijk en de hoogste dosis die op een brood gevonden was, is 0,2 gram. Waarom er die dag geen enkele nazi stierf, blijft dus nog steeds een mysterie.

Beesten
Na hun wraakactie moesten de leden van de groep onmiddellijk vluchten. De Jood Yehuda Maimom, die Auschwitz overleefde, wachtte de groep bij de Tsjechoslovaakse grens op en smokkelde hen naar Palestina. De nu 92-jarige man is nog steeds trots op zijn bijdrage. "Deze groep moest gevormd worden. Ik ben blij dat ik hen heb kunnen helpen en bij hen heb kunnen horen. Het was ondenkbaar om na de oorlog gewoon terug te keren naar onze dagelijkse routine, zonder nog maar te denken aan een manier om die klootzakken hun daden betaald te zetten. Het zou verschrikkelijk geweest zijn om die beesten niet van repliek te hebben gediend."

De bakkerij waar de Joodse samenzweerders de broden bakten en vergiftigden.
AP De bakkerij waar de Joodse samenzweerders de broden bakten en vergiftigden.