Exclusief voor abonnees

"Hoe de politieke dominosteentjes vallen, is niet voorspelbaar"

Karel De gucht

rv

Nederland heeft Geert Wilders, maar ook het wereldrecord omvergevallen dominosteentjes. 4.491.863 om precies te zijn. Het record werd gevestigd in 2009 op 'Domino Day', een populair tv-programma van Endemol. Jarenlang was 'Domino Day' een belevenis van nationaal belang in ons buurland. Zou het kunnen dat Geert Wilders daarom dacht dat zijn populistische en islamofobe PVV een tsunami zou veroorzaken in Europa en hem in het Guinness Book of Records zou katapulteren? Wellicht niet, want Geert Wilders is een naarling, een zonderling met smetvrees die niet houdt van gemeenschapsspelletjes.


De dominotheorie is een strategisch concept dat de geopolitiek na de Tweede Wereldoorlog sterk beïnvloed heeft. De gedachte dat een gebeurtenis geen alleenstaand feit is maar de neiging heeft zich te herhalen en zelfs te versterken, is verleidelijk en wordt door het menselijke brein meer als regel gepercipieerd dan als maar één van de mogelijke alternatieven. De dominogedachte staat op de eerste rij van de menselijke verwachtingspatronen. Tijdens de Koude Oorlog domineerde de dominotheorie het buitenlandse beleid van de VS en het denken van Truman, Eisenhower en Kennedy over Indochina. De theorie kwam erop neer dat tegen het communisme een dijk moest worden opgeworpen, zo niet zou het als een wervelwind razen over gans Zuidoost-Azië. Om dat te vermijden, begonnen de Verenigde Staten de Vietnamoorlog, die twintig jaar duurde (van 1955 tot 1975). 2,5 miljoen Vietnamezen en tienduizenden Amerikanen lieten het leven en op het toppunt van de strijd vochten er meer dan een half miljoen Amerikaanse soldaten. Maar het machtigste land ter wereld delfde het onderspit. David sloeg Goliath knock-out. Noord- en Zuid-Vietnam werden herenigd onder Ho Chi Minh als een communistische natiestaat en de golf sloeg niet over naar de volkrijke staten in Zuidoost-Azië - Thailand, Maleisië, Indonesië, Birma. Omdat de strijd van Ho Chi Minh geen strijd was om het communisme te verspreiden maar een strijd om de hereniging van Vietnam, om de macht in zijn land. Het was een burgeroorlog en die win je nooit van buitenaf. Het machtige Amerikaanse leger moest het afleggen tegen de guerrilla van de Vietcong.


Maar de achterliggende gedachte van de dominotheorie is verleidelijk en duikt telkens opnieuw op : bij de Irak-oorlog, bij de Arabische lente en nu ook in de nasleep van de Brexit en de verkiezing van Donald Trump. Een populistische golf werd verwacht en gevreesd, die gans Europa zou overspoelen, van de Noordzee tot de Zwarte Zee. En opnieuw bleef de tsunami uit. Net voor de presidentsverkiezing in Amerika die de verrassing van de eeuw produceerde, waren er presidentsverkiezingen in Oostenrijk, een Alpenstaat met behoorlijk rechtse tendenzen. Het werd een nek-aan-nekrace tussen de extreemrechtse Hofer en de groen-linkse professor Van der Bellen. Zo nipt dat de race moest worden overgedaan. Nadat Trump verkozen was. Iedereen vreesde dat Hofer het nu zeker zou halen. Niets van. De zeventiger Van der Bellen klopte Hofer met een fietslengte. 54 tegen 46 procent.


Nederland dan. Honderden kuddedieren, ik bedoel journalisten, vergaapten zich aan Geert Wilders, de Messias van het nieuwe oude gesloten Europa. Ja, hij haalde zetels bij maar kwam er voorts niet aan te pas. Hij slijt zijn dagen verder in fanatieke eenzaamheid. Opmerkelijk: het links-liberale D66 pakte uit met een uitgesproken pro-Europees programma en behaalde meer zetelwinst dan de eurohater Wilders. Italië stortte ook niet in mekaar omdat Renzi zijn referendumgok miste over de grondwet en een kiessysteem dat de grootste partij automatisch een meerderheid van de zetels in het parlement schonk. De Italianen vonden dat niet democratisch. Terecht. Maar de proef op de som moest Frankrijk worden. Opnieuw honderden journalisten om de ondergang van Europa mee te maken. Na een onwaarschijnlijke campagne gingen de extreemrechtse Marine Le Pen en de links-liberale Emmanuel Macron naar de barrage. Daarin haalde Macron het met twee derde van de stemmen. Marine Le Pen wil komaf maken met de EU en de euro; Macron is onbeschaamd pro-Europees. Wie haalt nu in de huidige tijdsgeest in zijn hoofd president van Frankrijk te willen worden op een pro-Europees ticket? Emmanuel Macron, een politieke neofiet zonder partij maar met des te meer branie. En natuurlijk met achter zich een wijze vrouw. Et Dieu créa la femme. De nieuwe Brigitte.


Moraal van het verhaal : niets is zeker, alles kan en de wereld is aan de durvers. De mensen willen een echt verhaal, waarbij ze het gevoel hebben dat de politicus wat zij of hij zegt ook meent. Geloven in de toekomst loont als je resoluut voor die toekomst durft te gaan. En geen zijwegen inslaat, niet begint met enerszijds-anderzijds. Daar hebben de mensen de buik van vol. Het roept de onbeschaamdheid op waarmee Guy Verhofstadt in 1992 koos voor het liberalisme dat toen in de verdomhoek zat. Waar het nu opnieuw een beetje zit.


Tweede les: de verleidelijke dominotheorie klopt niet. Elk maatschappelijk of politiek proces moet beoordeeld worden binnen zijn hoogsteigen context. Trump is de triomf van reality-tv en de doorbraak van 'fake news'. Brexit het eindpunt van twee generaties Brits gesakker binnen de Conservatieven over de vraag of en hoe ze deel wilden zijn en blijven van de EU. Oostenrijk en Italië demonstreren de weerbaarheid van de democratie. Voor Wilders was de laatste verkiezing er één te veel. Frankrijk beleeft het einde van de 5de Republiek die doodbloedt in een strijd tussen de baronnen van een vermolmd systeem.


Dat dit alles zich afspeelt tegen een achtergrond van groot scepticisme bij de burger en maatschappelijke onzekerheid is juist. Het zou een kapitale vergissing zijn dat te verdoezelen. Maar waarin dat resulteert, hangt af van factoren die altijd verschillend zijn en onverwacht. Hoe de politieke dominosteentjes vallen, is niet voorspelbaar.