"Burgers in Odessa hebben de wapens, niet de politie"

Een vrouw staat voor de ingang van het afgebrande vakbondsgebouw in Odessa. Meer dan veertig mensen kwamen om het leven.
REUTERS Een vrouw staat voor de ingang van het afgebrande vakbondsgebouw in Odessa. Meer dan veertig mensen kwamen om het leven.
Burgers in het oosten en zuiden van Oekraïne nemen steeds meer het heft in eigen handen. Zij hebben wapens, de politie niet. "Agenten zijn daarom ontzettend bang om geweld te gebruiken", zegt Volkskrant-correspondent Bert Lanting vanuit Odessa, de zuidelijke havenstad waar afgelopen weekend ruim veertig doden vielen.

Drie dagen na de bestorming van het hoofdkantoor van de politie in Odessa doen de wildste verhalen de ronde. Pro-Russische activisten die het gebouw aanvielen (en daarbij 67 gevangenen bevrijdden) zouden daarvoor betaald zijn met geld uit de schatkist van de verdreven Oekraïense president Janoekovitsj. En onder de meer dan veertig doden die dezelfde dag vielen bij de brand in het vakbondsgebouw waren opvallend veel betogers uit Transnistrië, het duistere deelstaatje dat aansluiting bij Rusland zoekt. Ook zouden de meesten niet door de brand zijn omgekomen, maar omdat "bendeleden" op ze hebben geschoten.

Wat is propaganda en wat is werkelijkheid? Die vraag is steeds lastiger te beantwoorden, zegt Lanting. "Iedereen gebruikt hier het woord omgekocht. Volgens de Russen zijn de pro-Oekraïners omgekocht, evenals de studenten en 'fascisten' uit Kiev die meelopen in de betogingen. De pro-Oekraïners beweren juist dat de pro-Russen zijn omgekocht."

Verschil in visie
Volgens Lanting gaan deze beschuldigingen voorbij aan het feit dat er verschil in visie bestaat over hoe het verder moet met Oekraïne. Of het land zich bij Rusland moet aansluiten of niet. De verdeeldheid daarover is alom aanwezig. Niet alleen bij het volk, maar ook bij de politie. "Veel agenten zijn aangesteld tijdens het tijdperk dat Janoekovitsj nog aan de macht was", zegt Lanting. "Die zitten er nog steeds. Kiev kan niet blindelings op zijn politie-eenheden vertrouwen."

Daar komt bij dat gewone agenten in Oekraïne doorgaans niet bewapend zijn. Ze hebben een oproeroutfit aan en dragen een knuppel bij zich. Daarmee staan ze machteloos tegenover de betogers, die vaak gewapend zijn met knuppels en kalasjnikovs. De politie werd afgelopen vrijdag overrompeld door woedende pro-Russische betogers, stelt Lanting. "Agenten zijn ontzettend bang om geweld te gebruiken. Ze willen de boel niet ophitsen en er is altijd nog het gevaar dat Rusland ingrijpt."

Het gevolg is dat burgers het heft in eigen handen nemen. "Pro-Russische betogers gebruiken steeds meer geweld. Daardoor voelen de pro-Oekraïners zich genoodzaakt om ook meer geweld toe te passen. Ze zetten territoriale verdedigingseenheden op die controleposten bewaken, maar ook steeds meer de rol van knokploeg op zich nemen. Die eenheden bestaan nu vooral nog uit vrijwilligers, maar het plan is dat ze op termijn onder de supervisie van het Oekraïense leger vallen."

Rouwende mensen bij het lichaam van Vyacheslav Markin, een regionale afgevaardigde voor het parlement die vrijdag omkwam.
REUTERS Rouwende mensen bij het lichaam van Vyacheslav Markin, een regionale afgevaardigde voor het parlement die vrijdag omkwam.

Onvoorspelbaar
In Odessa, een liberale havenstad waar de meerderheid niets ziet in aansluiting bij Rusland, is de rust na vrijdag inmiddels teruggekeerd. Lanting: "Het leven in de stad gaat door. Mensen gaan naar hun werk. Op de plek waar vrijdag twee demonstranten omkwamen, liggen nu wat bloemen. Op een paar meter afstand zitten mensen gewoon op het terras."

De stad maakt zich op voor 9 mei. Dan wordt de capitulatie van nazi-Duitsland aan de toenmalige Sovjet-Unie herdacht. Een beladen dag in Odessa, waar de Jodenvervolging zijn sporen heeft nagelaten. "De autoriteiten vrezen dat betogers deze dag zullen aangrijpen om actie te voeren", zegt Lanting.

Maar ook voor die tijd kan het tij zomaar keren. De gebeurtenissen in Oekraïne zijn in toenemende mate onvoorspelbaar. Leek het er begin vorige week nog op dat de "antiterreuractie" van de regering in Kiev voorbij was, nu is die weer in volle gang, met wisselend succes.

In Oost-Oekraïne is een doorlopend kat-en-muisspel gaande tussen de Oekraïense troepen en de pro-Russische militanten met de bezette overheidsgebouwen als inzet. En ook in Odessa gaan de gebeurtenissen alle kanten op, merkt Lanting op. "Ik liep gisteren mee met een betoging van pro-Oekraïners. Daar gebeurde uiteindelijk niet veel. Afgelopen vrijdag stond ik voor het politiekantoor met wat mensen te praten. Ook daar gebeurde niet veel. Ik heb me vervolgens omgedraaid en ben verder gegaan. Later hoorde ik dat het gebouw bestormd was. Toen ben ik natuurlijk meteen teruggegaan."

De gevangenen die vastzaten in het politiebureau in Odessa worden als helden onthaald.
REUTERS De gevangenen die vastzaten in het politiebureau in Odessa worden als helden onthaald.
Pro-Oekraïense demonstranten houden een mars voor het vakbondsgebouw waar vrijdag meer dan veertig mensen omkwamen.
AP Pro-Oekraïense demonstranten houden een mars voor het vakbondsgebouw waar vrijdag meer dan veertig mensen omkwamen.