Gallo-Romeins Museum pakt uit met uniek Tongers vervloekingsplaatje

Het unieke Romeinse vervloekingsplaatje.
Mine Dalemans Het unieke Romeinse vervloekingsplaatje.
Bezoekers van het Gallo-Romeins Museum kunnen voortaan kennismaken met een wel heel bijzonder object: een loden vervloekingsplaatje uit de Romeinse tijd. Met zo’n plaatje trachtte men onheil over iemand af te roepen. Het in onze regio vervaardigde vervloekingsplaatje werd enkele jaren geleden opgegraven in Tongeren. Een team van specialisten onderzocht het grondig en heeft de vondst nog maar net gepubliceerd.

“In 2016 voerde het archeologisch onderzoeksbureau ARON bvba opgravingen uit op een perceel van de sociale huisvestingsmaatschappij Woonzo, aan het Regulierenplein in Tongeren”, legt waarnemend burgemeester Ann Christiaens (CD&V) uit. “De aanleiding daarvoor was een nieuwbouwproject. De archeologen stootten op een uitzonderlijk object: een loden plaatje met inscripties. Het dateert uit het einde van de eerste eeuw na Christus. Het stuk bleek opmerkelijk goed bewaard. Een team van onderzoekers uit binnen- en buitenland nam het object onder de loep. Dat gebeurde onder leiding van prof. Alain Martin en prof. Alain Delattre, beiden verbonden aan de Université Libre de Bruxelles (ULB). We zijn blij dat we dit Romeinse vervloekingsplaatje in het Gallo-Romeins Museum kunnen presenteren. Het is uniek in België.”

Het unieke Romeinse vervloekingsplaatje.
Mine Dalemans Het unieke Romeinse vervloekingsplaatje.

Vervloekingsplaatjes

Het plaatje is 12 cm hoog en 12 tot 14 cm breed. Twee perforaties en een nagel wijzen erop dat het ergens aan bevestigd was. Het object werd vervaardigd in onze regio. Het gebruikte lood werd gewonnen in het oosten van België of in de Eifel (Duitsland).  In het oppervlak zijn tekeningen, tekens en teksten gekrast. Er zijn inscripties in het Grieks en Latijn. Een aantal tekens is geïnspireerd op de letters van het Griekse alfabet. Er zijn woorden waarvan de exacte betekenis ons ontgaat, maar waarvan we wel weten dat ze in de Romeinse tijd een magische connotatie hadden. Opvallend zijn de namen van oosterse godheden. Die werden vereerd in de streek van het huidige Israël.

Lood

Onderzoekers weten met zekerheid dat het een vervloekingsplaatje is. Ook het gebruikte metaal, namelijk lood, wijst op negatieve magie. Het vervloekingsplaatje is uniek in België. Andere exemplaren zijn veel minder goed bewaard. Vervloekingsplaatjes uit het huidige Tunesië en Griekenland hebben tekeningen en formules die sterk vergelijkbaar zijn aan die van het plaatje uit Tongeren. De onderzoekers veronderstellen dat er ook in de regio van de civitas Tungrorum handboeken circuleerden met magische formules, in een basisversie mogelijk opgesteld in Egypte. Uit die handboeken werd geput voor het aanbrengen van de inscripties.

Het unieke Romeinse vervloekingsplaatje.
Mine Dalemans Het unieke Romeinse vervloekingsplaatje.

Gaius Iulius Viator

“Onderaan op het plaatje staat in het Latijn de naam van de persoon die geviseerd werd: Gaius – in het Latijn afgekort als ‘C’ – Iulius Viator, zoon van Ingenua”, legt prof. dr. Alain Martin van de Faculté de Lettres, Traduction et Communication van de ULB uit. “We kunnen niet met zekerheid zeggen welke plaats die Romeinse burger innam in de lokale gemeenschap van Atuatuca Tungrorum. Mogelijk was hij een (onder)officier of een persoon met aanzien. Alleszins woonde hij in het midden van de eerste eeuw na Christus in een stad die in volle bloei was. We kunnen ons ongeveer het volgende scenario voorstellen: een vijand van Gaius Iulius Viator maakte het vervloekingstablet vast aan diens huis, op een plek waar dat niet opviel, bijvoorbeeld net onder het dak. Daar zal het tablet een tijd gehangen hebben, tot het naar beneden viel, of tot het gebouw waarop het bevestigd was, afgebroken werd. Maar wie nu wil, kan het gaan bekijken in het Gallo-Romeins Museum van Tongeren.”