"Ik droom nog altijd van terugkeer"

TONY VAN AUTENBOER (84) SLOOT 50 JAAR GELEDEN BASIS OP ANTARTICA

Een expeditielid aan het werk in de feeërieke omgeving van het Sør Rondane-gebergte op Antarctica.
Wannes Vansina Een expeditielid aan het werk in de feeërieke omgeving van het Sør Rondane-gebergte op Antarctica.
Het is deze week precies vijftig jaar geleden dat de Koning Boudewijnbasis op Antarctica werd gesloten. Geoloog en expeditieleider Tony Van Autenboer (84) uit Battel (Mechelen) was erbij. Hij was een van de avonturiers die het toen nog onbekende continent in kaart brachten, op gevaar van eigen leven. "Ik droom er nog altijd van om nog een keer terug te gaan."

De Belgische ontdekkingsreiziger Gaston de Gerlache en zijn team openden op 1 juli 1957 de deuren van de Koning Boudewijnbasis in Koningin Maudland, een deel van Oost-Antarctica. Het station bleef geopend tot 9 februari 1967, weliswaar met een onderbreking van een aantal jaren.

De hondenslede, een toen gebruikelijk vervoersmiddel.
Wannes Vansina De hondenslede, een toen gebruikelijk vervoersmiddel.

Vier expedities

Van Autenboer maakte vier van de zes expedities mee. De mooiste herinneringen heeft hij aan de verkenning van het Sør Rondane-gebergte.


"Ik ben toen bijna twee jaar op de basis gebleven om een volledige zomer op Antarctica te kunnen meemaken. Op dat ogenblik kon je de zuidpool immers enkel in de zomer per schip bereiken", vertelt de geoloog op rust.


Zes maanden lang verbleef hij in het gebergte in het gezelschap van een Engelse topograaf en twee spannen met telkens acht sledehonden.


"Het gebergte was in 1937 vanuit de lucht vanop afstand gefotografeerd, maar wij kwamen daar als eerste mensen. Mijn collega om het gebergte op te meten, ikzelf hield mij bezig met de samenstelling van de rotsen. De omstandigheden waren extreem. In de zomer konden we onze tent open laten staan, maar tegen de winter aan werden we 's ochtends wakker met een laagje sneeuw in de tent puur door de condens van onze eigen ademhaling. We maten toen temperaturen van iets onder 50 °C, maar dat was als je oppaste niet onaangenaam zolang het windstil was. Erger en veel gevaarlijker waren de blizzards, de sneeuwstormen."


De onderneming was riskant.


"Radiocontact hadden we niet, dus mocht er toen iets zijn misgelopen, dan was niemand ons kunnen komen helpen. Ze wisten niet waar we zaten."


In 1959 liep het ook bijna dramatisch af. De groep wetenschappers was kort voor het begin van dat jaar op weg naar de basis met de Noorse zeehondenjager Polarhav toen hij op een paar uur varen van de basis vast kwam te zitten in het ijs. Zeven wéken later zat het schip nog altijd vast maar was wel verder afgedreven. "Tot een Amerikaanse ijsbreker van helemaal de andere van Antarctica het schip kwam bevrijden."

In 1959 zat het schip, op weg naar de basis, zeven weken vast. Op het ijs werd met Kerstmis een avondmis gehouden.
Wannes Vansina In 1959 zat het schip, op weg naar de basis, zeven weken vast. Op het ijs werd met Kerstmis een avondmis gehouden.

Paniek

Hoewel de poolreizigers hun bestemming pas bereikten op 21 februari, werd het plan om Antarctica over te steken niet afgeblazen. Het was toen bon ton nadat Vivian Fuchs het had voorgedaan.


"Maar het is bijna heel slecht afgelopen", vertelt Van Autenboer. De groep van zeven op 'sno-cats' en hondensleeën werd verrast door een sneeuwstorm, maar in plaats van te schuilen in tenten en slaapzakken - zoals de Mechelaar later bij nog veel ergere blizzards zou doen - deden ze dat niet.


"Ten gevolge van gebrek aan ervaring en paniek. Drie mensen met 'sno-cats' waren bij terugkomst volledig uitgeschakeld en konden niks anders meer dan in hun slaapzak liggen. Zelf reed ik met een hondenspan en was ik zo uitgeput dat ik zelfs niet meer mijn handschoenen deftig kon aandoen of mijn slaapzak kon dichtknopen, uit gebrek aan energie. Ik had vrieswonden links en rechts. Het was de hel. We zijn toen aan een catastrofe ontsnapt."

Tony Van Autenboer op expeditie.
Wannes Vansina Tony Van Autenboer op expeditie.

Kinderdroom

Toch kijkt hij met heel veel plezier terug op zijn tijd op Antarctica.


"Voor mij persoonlijk: het was een kinderdroom die waarheid werd. Ik denk er nog altijd met veel plezier aan. De contacten met de wetenschappers van de twaalf deelnemende landen waren verrijkend. Ik plan nog eens Arctisch Canada te bezoeken."


Maar ook op wetenschappelijk vlak was het werk van de pioniers van belang. "De geologische kaart van Sør Rondane is in de Verenigde Staten gepubliceerd, metingen over de gletsjers internationaal. Ik denk ook dat België fier kan zijn een van de Stichtende Leden te zijn van het Antarctisch Verdrag."


Het verdrag stelt de vrijheid van wetenschappelijk onderzoek vast en verbiedt militaire activiteit op het continent. In één ding is Van Autenboer erg teleurgesteld: de politiek. "De uitspraak van de minister in 1958 dat België een permanente basis zou krijgen op Antarctica, bleek twee jaar later al in rook opgegaan. Er was zelfs geen geld om de resultaten te verwerken. De tweede reeks expedities werd stopgezet door de Nederlanders, een latere samenwerking met Zuid-Afrika stopgezet om zuiver politieke redenen."


Antarctica en de Belgische politiek, het blijft tot op vandaag een moeilijk huwelijk. Denk aan de open oorlog tussen oprichter Alain Hubert en de Belgische staat over wie de enige, echte eigenaar is van de Prinses Elisabeth Poolbasis. Van Autenboer ziet het met lede ogen aan.


"Hoe kunnen we op vergaderingen van het Verdrag internationale moeilijkheden helpen oplossen als we dat in onze eigen tuin nog niet kunnen doen?"

Geoloog Tony Van Autenboer was betrokken bij vier expedities op Antarctica.
Marc Aerts Geoloog Tony Van Autenboer was betrokken bij vier expedities op Antarctica.