"Internet heb ik niet, wel Facebook": dat denken miljoenen mensen

Hoe Facebook voordeel haalt uit het dichten van de digitale kloof

Facebook-CEO Mark Zuckerberg op een conferentie in India.
REUTERS Facebook-CEO Mark Zuckerberg op een conferentie in India.
Miljoenen mensen wereldwijd zeggen geen internettoegang te hebben. Maar Facebook, ja, dat gebruiken ze wel. De sociaalnetwerksite groeit, zeker in landen waar het internet nog een inhaalbeweging aan het maken is, uit tot een nieuw soort browser voor veel mensen. Of dat goed nieuws is, is een andere vraag.

Een gok: u bent via Facebook op dit stuk beland? Een berekende gok is dat, want de sociaalnetwerksite levert tegenwoordig al ruim een derde van onze bezoeken op. Meer nog: de kans dat u uw dagelijkse portie online nieuws en verstrooiing enkel via Facebook aangeleverd krijgt, wordt altijd maar groter. En nog een stapje verder: het besef dat Facebook slechts één website is op het gigantische wereldwijde web dringt bij veel mensen niet meer door. Er zijn zelfs miljoenen mensen die ontkennen dat ze toegang hebben tot het internet, maar die wel lustig rondsurfen via Facebook.

Die laatste bewering vloeide eerder toevallig voort uit twee enquêtes, in Indonesië en Afrika. In Afrika bleek zelfs zowat 3 à 4 procent van de mobiele telefoongebruikers te denken dat ze geen internet hadden, maar wel Facebook. Nieuwssite Quartz trachtte die resultaten te reproduceren met een eigen (beperkte) bevraging in Indonesië en Nigeria. Met succes, want ook daar beweerde 11 procent van de 500 bevraagde Indonesiërs dat ze Facebook gebruikten, maar niet het internet. In Nigeria was dat 9 procent. De gemiddelde leeftijd van de respondenten? 25 in Indonesië en 22 in Nigeria.

Alsof het volledige - gepercipieerde - internet in handen is van één bedrijf

Zelfs met een dik pak statistische foutenmarges in het achterhoofd kan je stellen dat op z'n minst enkele miljoenen van de 1,4 miljard Facebookgebruikers diezelfde overtuiging is toegedaan. Diezelfde zogenaamde 'Facebookgebruikers zonder internet' zeggen ook veel vaker dat ze nooit een link volgen buiten Facebook. Ze blijven dus enkel actief binnen de krijtlijnen die het sociale netwerk voor hen trekt.

'Facebook-only'-abonnementen

Je kan het die mensen eigenlijk niet verwijten. Bij Facebook zelf weten ze al jaren dat zulke onwetendheid een troef is. Facebook-COO Sheryl Sandberg zei het onlangs zelfs nog: "Mensen zullen telefoonwinkels binnenlopen en zeggen: 'Ik wil Facebook'. Mensen verwarren Facebook en het internet op sommige plaatsen." En het bedrijf speelt daar heel slim op in.

Zo lanceerde de webreus internet.org, een initiatief dat de digitale kloof met de ontwikkelingslanden wil overbruggen. Facebook is via de app van internet.org gratis beschikbaar in heel wat van die landen. Het groeiende succes van de sociaalnetwerksite doet lokale operatoren naar 'social-' of zelfs 'Facebook-only'-abonnementen grijpen - al dan niet gesteund door Facebook zelf (de praktijk van de zogenaamde 'zero-rating') - wat de greep van het sociale netwerk op de internetbeleving van heel wat mensen nog versterkt. Miljoenen mensen die niet of nauwelijks buiten Facebook geraken als ze online gaan: je kan je voorstellen, zeker met de bedenkelijke privacyzetten die het bedrijf de laatste tijd doet, hoeveel macht, controle en advertentieperspectieven dat biedt. Alsof het volledige - gepercipieerde - internet in handen is van één bedrijf.

Facebook-COO Sheryl Sandberg: "Mensen zullen telefoonwinkels binnenlopen en zeggen: 'Ik wil Facebook'."
REUTERS Facebook-COO Sheryl Sandberg: "Mensen zullen telefoonwinkels binnenlopen en zeggen: 'Ik wil Facebook'."
REUTERS

Meester Zuckerberg

Of dat niet een heel erg negatieve lezing is van de werkelijkheid? Wil Facebook niet gewoon wat 'teruggeven' aan de wereld, nu het zich een miljardenbusiness heeft gecreëerd? Dat is in ieder geval hoe de Facebook-toplui zelf uitleggen. In de woorden van Mark Zuckerberg: "Als je goeie dingen doet voor mensen in de wereld, komt dat terug en haal je er op termijn voordeel uit."

Maar professor en The Observer-columnist John Naughton is het daar niet mee eens. Een maand geleden schreef hij scherp: "Dit is een verderfelijke manier om de discussie te framen. We moeten daartegenin gaan. Het doel van het sociale beleid overal zou moeten zijn om de toegang tot het internet te verhogen. Het hele verdomde internet, niet een of andere bedrijfgecontroleerde alkoof, voor zoveel mensen als maar mogelijk is. Door zero-rating te vergoeilijken, veroordelen we ons tot levenslange herendienst als één van Meester Zuckerbergs deelpachters. We kunnen, en moeten, beter doen dan dat."

Het doel van het sociale beleid overal zou moeten zijn om de toegang tot het internet te verhogen. Het hele verdomde internet, niet een of andere bedrijfgecontroleerde alkoof

Professor en The Observer-columnist John Naughton