Waarom meer mantelzorg en vrijwilligerswerk ook niet de gouden oplossing is voor de noodlijdende zorgsector

Het succes van vrijwilligersorganisaties zou geen reden mogen zijn (of worden) om minder geld aan professionele organisaties te geven.
Shutterstock Het succes van vrijwilligersorganisaties zou geen reden mogen zijn (of worden) om minder geld aan professionele organisaties te geven.
Ondanks extra geld en personeel blijven de tekorten in de zorg groot. Sommige zorgbehoevenden (en/of hun omgeving) nemen het initiatief dan maar in eigen handen en beginnen hun zorg zelf te organiseren, onder meer via vrijwilligerswerk en mantelzorg. Maar is dat ook echt een oplossing? Worden we voor onze zorg niet te veel afhankelijk van goodwill?

Steeds meer mensen kiezen voor een job in de zorg. Tussen 2011 en 2016 kwamen er in Vlaanderen 15 procent verpleegkundigen en 69 procent zorgkundigen bij. Alles samen waren ze in 2016 met bijna 200.000, of zo’n 50.000 meer dan in 2011 (cijfers Lon Holtzer, zorgambassadeur). Goed nieuws, maar helaas is dat nog altijd te weinig om de gevolgen van de vergrijzing op te vangen. De bevolking veroudert, waardoor de vraag naar zorg toeneemt. Bovendien staan er heel wat babyboomers klaar om de sector te verlaten. Hen allemaal vervangen wordt sowieso moeilijk.

De vraag is dus: hoe kan het anders? Hoe houden we de kwaliteit van de zorg op peil als er voor meer zorgbehoevenden minder zorgprofessionals beschikbaar zijn? Dat een deel van het antwoord uit de samenleving zelf zal moeten komen, is alvast voor de overheid een uitgemaakte zaak. Sinds een tiental jaar gaat het in de visieteksten steevast over de ‘vermaatschappelijking van de zorg’. Ook het beleid van de huidige Vlaamse minister van Welzijn Jo Vandeurzen is daarrond opgebouwd. Zijn ambitie is om alle mensen met een beperking, chronisch zieken of kwetsbare ouderen ‘een zinvolle plek in de samenleving te laten innemen’. “In plaats van meteen naar de residentiële zorg door te verwijzen, zet de overheid meer op zelfzorg en op het netwerk van de persoon in kwestie in”, verduidelijkt gezondheidseconoom Lieven Annemans (UGent). “Mensen krijgen op die manier zelf de regie in handen. Ze zijn niet langer een lijdend voorwerp maar bepalen zelf van wie ze welke zorg krijgen. Een positieve evolutie denk ik.”

Toon me alle jobs in de zorgsector

Besparingsmaatregel?

Tegelijk zit er een gevaarlijk addertje onder het gras. Want de keuze om vaker met vrijwilligers en mantelzorgers te werken, kan je in zekere zin ook een besparingsmaatregel noemen. Hoe vaker en hoe meer mensen op hun eigen netwerk beroep doen, hoe minder uitgaven de overheid zelf heeft. “Dat zal voor de beleidsmakers zeker hebben meegespeeld”, vermoedt Annemans. “Als er dankzij de vrijwilligers en mantelzorgers minder budget moeten worden vrijgemaakt, dan is dat een reden om die piste meer te promoten. Toch denk ik dat voor de overheid het eerste argument – de regie in handen geven van de zorgvrager – doorslaggevender is geweest.”

Patrick Dejaegere en zijn echtgenote Gudrun Callewaert. Patrick kreeg vijf jaar geleden de diagnose jongdementie.
Tom Verbruggen Patrick Dejaegere en zijn echtgenote Gudrun Callewaert. Patrick kreeg vijf jaar geleden de diagnose jongdementie.

Wie zich eveneens van die valkuil bewust is, is Gudrun Callewaert, drijvende kracht achter vrijwilligersorganisatie Het Ventiel. Haar man Patrick De Jaegere (58) heeft jongdementie. “Wij organiseren vier keer per week een activiteit voor mensen met jongdementie. Paardrijden, wandelen, schilderen, dansen… Er is voor elk wat wils. In 2013 zijn we met Het Ventiel gestart en intussen tellen we 65 leden en evenveel buddy’s. Het effect is enorm. Mijn eigen man, die vijf jaar geleden de diagnose kreeg, zie ik hier herleven. Bij Het Ventiel doet hij dingen die thuis niet mogelijk zijn.”

Voor het initiatief krijgt de organisatie vanuit alle hoeken veel bloemen en schouderklopjes. In januari mocht Het Ventiel zelfs een Europese prijs in ontvangst nemen. En ook vanuit de professionele wereld is er veel interesse in de aanpak. “Velen zijn verbaasd over wat we hier voor elkaar krijgen”, klinkt het, “maar eigenlijk is ons concept kinderlijk eenvoudig. Samen leuke dingen doen, aandacht geven en genieten van het moment. Meer is het niet. Het grote verschil met de professionele zorg is dat wij geen protocollen of structuren hebben. Mensen moeten hier niet gewassen of aangekleed worden. We hebben de tijd en ruim voldoende onbezoldigde begeleiders om met hart en ziel in het verhaal van onze mensen mee te stappen. Dat is luxe. Er is geen enkele professioneel gestructureerde zorgorganisatie die dat kan bieden.”

Lees ook: Werken in de zorg? Hier word je in de watten gelegd

Blij en ongerust

Hoe indrukwekkend de resultaten van Het Ventiel ook zijn, Gudrun zelf houdt er een dubbel gevoel aan over. Blijheid aan de ene kant, ongerustheid aan de andere kant. “Ik ben met Het Ventiel begonnen omdat ik vaststelde dat er nauwelijks iets voor mensen met jongdementie was. Ik had mijn werk opgegeven om de zorg voor Patrick op mij te nemen, maar vond toen weinig tot geen informatie over hoe we het nu verder moesten aanpakken. Het feit dat we met Het Ventiel zo snel groeien, toont aan dat vele anderen met diezelfde vragen zitten. Het is gek dat daar dan vanuit de professionele wereld weinig antwoorden op zijn gekomen.”

Bovenal hoopt Gudrun dat het succes van Het Ventiel en andere vrijwilligersorganisaties geen reden zal zijn (of worden) om minder geld aan professionele organisaties te geven. “Want dat is natuurlijk de conclusie die je zou kunnen trekken”, stelt ze. “Dementiezorg is gespecialiseerde zorg en daar hebben we kennis en kunde voor nodig. Het gevaar is dat we vrijwilligerswerk als vanzelfsprekend gaan beschouwen en het als een structurele oplossing voor maatschappelijke problemen beginnen te zien. Dat kan vrijwilligerswerk natuurlijk nooit zijn. Die professionelen blijven we hard nodig hebben.”

Op diezelfde lijn zit ook Johan De Muynck, directeur van het Zorgbedrijf Antwerpen dat 18 woonzorgcentra, 44 dienstencentra en meer dan den 3.300 serviceflats telt. Alles bij elkaar stelt het Zorgbedrijf 4.350 mensen tewerk, aangevuld met 8.000 vrijwilligers. “Dat mag dan wel een indrukwekkend zijn, het is niet dat wij als organisatie van de vrijwilligers afhankelijk zijn. Als ze plots allemaal zouden wegvallen, dan kunnen wij nog altijd een kwaliteitsvolle dienstverlening garanderen. Onze vrijwilligers zien wij als een surplus voor onze werking. Een welkom extraatje.” Toch is De Muynck behoedzaam voor de toekomst, zeker nu de druk op de overheidssubsidies toeneemt. “Als we blijven beknibbelen op mensen en middelen, dan zou dat natuurlijk kunnen keren. Als je in een woonzorgcentrum voor hetzelfde geld meer mensen per dag moet wassen, dan is er minder tijd om een babbeltje te doen of om met de bewoners naar de markt te gaan. Hoe verder je gaat in de verzakelijking, hoe belangrijker je vrijwilligers zijn en hoe groter het risico dat je ervan afhankelijk wordt.”

Langer werken = minder vrijwilligers

Het aantal vrijwilligers is in het Zorgbedrijf alleszins al een tijdje aan het toenemen. De Muynck raamt dat er op tien jaar tijd ongeveer een derde zijn bijgekomen. “Maar ze nemen wel minder taken op dan vroeger. Zo’n 3.000 mensen helpen minstens een keer per week, de 5.000 andere enkele keren per jaar. Bijvoorbeeld om op uitstap te gaan.”

Of er in Vlaanderen in het algemeen ook steeds meer mantelzorgers en zorgvrijwilligers bijkomen, is op basis van de bestaande statistieken moeilijk te zeggen. De ene studie schat hun aantal op 400.0000, de andere op twee miljoen. “Dat grote verschil heeft met de vraagstelling in de enquête te maken”, verklaart Annemans. “De ene hanteert een enge, de andere een brede definitie van informele zorg.” Als het over evolutie gaat, dan is vooral de SCV-survey uitgevoerd door de studiedienst van de Vlaamse regering een interessante bron. Die bracht zowel in 2011 als in 2014 het aantal mantelzorgers in kaart. Opvallend, op die korte tijd bleek het aandeel Vlamingen dat mantelzorg opneemt, gedaald van 38 naar 26 procent. “Verklaringen voor die afname moet je zoeken bij maatschappelijke evoluties”, zegt Annemans. “Mensen werken langer waardoor er minder ruimte is om mantelzorg op te nemen. En kinderen wonen vaker verder weg van hun ouders, waardoor intense mantelzorg zo goed als uitgesloten is.”

De daling is voor Annemans ook het bewijs dat mantelzorg en vrijwilligerswerk niet de gouden oplossing is die sommigen ervan willen maken. “Uit demografische projecties weten we dat de pool van informele zorgverleners de komende decennia sowieso zal dalen. In die zin kun je je afvragen of de beleidskeuze om in te zetten op zelfzorg en mantelzorg haalbaar is en blijft. Zeker als je dan ook nog vaststelt dat veel mantelzorgers zich overbelast voelen en eigenlijk meer ondersteuning zouden moeten krijgen.”

Toon me alle jobs in de zorgsector

Lees ook:

Zo krijg je een mooi loon in de zorgsector

Verpleegkundige worden? Niet voor softies of doetjes

Xavier Baeten over de loonkloof tussen oud en jong: "Elk jaar loonsverhoging? Dat lukt in de toekomst simpelweg niet meer"

Bronvacature.com.




6 reacties

Je naam en voornaam verschijnen bij je reactie
Door het plaatsten van een reactie, ga je akkoord met de gedragsregels


  • Gino Denil

    Steeds meer willen ze inzetten op gratis vrijwilligerswerk. Een regering die steeds minder return geeft voor ons hoge belastinggeld met de drogreden dat gratis niet bestaat.

  • Patrick Kelchtermans

    Op zich is het nobel, dat vrijwilligerswerk, en ook een goeie tijdsbesteding voor wie alleen is, zich nuttig wil maken, tijd over heeft, ... Maar het moet wel vrijwilligerswerk blijven en geen verdoken tewerkstelling. Gratis moeten werken voor een malfunctionerende overheid die haar eigen taken overlaat aan vrijwilligers. De staat moet zorgen voor hulpbehoevenden. En dat doet ze steeds minder graag en steeds minder goed. Totaal onaanvaardbaar in een land met zo'n hoge belastingdruk.

  • Emi De graeve

    Nu is iedereen verplicht om te werken want dat brengt op pensioenkas en belastingen. Geef mensen weer de vrije keuze om zonder financiële afstraffing te kiezen voor mantelzorg in de familie. Velen droppen met schuldgevoelen bejaarden in een RVT waar ze wegkwijnen. Dat men een"oppas voor ZIEKE KINDJES" promoot opdat ouders geld zouden kunnen gaan verdienen, vind ik bvb. schandalig.

  • Heidi Dilis

    Later zal meer en meer de eigen familie moeten zorgen voor de oudere. Misschien kunnen ook de pas gepensioneerden, die nog goed te been zijn, ingezet worden als vrijwilligers of flexi job in de zorgsector. En de zorg zou moeten gaan naar mensen die het echt nodig hebben.

  • Stefanie van Dijk

    Vrijwilligers in de zorg en mantelzorgers moeten een fijne aanvulling zijn, geen noodzaak om de zorg draaiende te houden!