Exclusief voor abonnees

"Belgen die al vele jaren hebben bijgedragen aan sociale zekerheid verdienen uitkering die dicht bij hun laatste loon aansluit”

Shutterstock
“Geef wie werkloos wordt de ruimte om gedurende de eerste weken echt te gaan voor een droomjob, ook wanneer pakweg een hypotheeklening moet worden afbetaald.” Arbeidseconoom Stijn Baert, werkexpert binnen ons geldpanel, is een voorstander van de “degressiviteit” van werkloosheidsuitkeringen, het voorstel dat op de tafel is beland van de partijen die een federale regering proberen te vormen. Maar toelagen hoger laten starten dan nu ze zijn en ze na enkele maanden werkloosheid sneller laten afnemen, is dat wel sociaal? En dreigt de factuur voor onze overheid, en dus voor de belastingbetaler, niet hoog op te lopen?

Volgens verschillende bronnen ziet Bart De Wever (N-VA) het pleidooi voor een “versnelde degressiviteit”, dat de liberale partijen Open Vld en MR hebben voorgesteld, als een oorlogsverklaring richting de PS van mede-preformateur Paul Magnette, als een voorstel dat niet ernstig is. Enerzijds heeft een aanpassing van de werkloosheidsuitkeringen voor de PS duidelijk een grote symboolwaarde. Langs de andere kant zou deze hervorming alle partijen aan tafel moeten plezieren: activerend voor de ene, sociaal rechtvaardig voor de andere. 

Momenteel zit het systeem van werkloosheidsuitkeringen zeer ondoorzichtig in elkaar. De prikkels die ze moeten geven kunnen dus ook moeilijk werken

Het kernidee van een versterking van de degressiviteit is dat je de werkloosheidsuitkeringen hoger laat starten dan nu ze zijn, maar ze na enkele maanden werkloosheid sneller dan nu laat afnemen richting het (huidige) bodemniveau. Op die manier geef je wie werkloos wordt de ruimte om gedurende de eerste weken echt te gaan voor een droomjob, ook wanneer pakweg een hypotheeklening moet worden afbetaald. De kans is groot dat de komende maanden veel mensen hun baan zullen verliezen, Belgen die al vele jaren bijdragen hebben geleverd aan de sociale zekerheid. Zij verdienen een uitkering die dicht bij hun laatste loon aansluit.

We weten bovendien dat het geen goede zaak is wanneer mensen uit financiële noodzaak snel genoegen nemen met een baan onder hun studieniveau: ze blijven er vaak jaren in hangen en toekomstige werkgevers zien “ondertewerkstelling” niet graag staan op het cv.

Vereenvoudig werkloosheidsuitkeringen drastisch

De uitkeringen pakweg om de drie maanden laten afnemen heeft dan weer als bedoeling dat men, indien de droomjob niet haalbaar blijkt, geprikkeld wordt om stelselmatig de poule aan vacatures die men overweegt uit te breiden. Enkel en alleen al op de website van de VDAB staan er momenteel 115.000 vacatures, en dat ondanks de coronacrisis. Deze openstaande banen zijn gemiste kansen, als we er niet in slagen werkzoekenden naar deze vacatures te leiden en werkgevers ze finaal schrappen.

Momenteel zit het systeem van werkloosheidsuitkeringen zeer ondoorzichtig in elkaar. De prikkels die ze moeten geven, kunnen dus ook moeilijk werken. Ze maken weliswaar voor sommige groepen een duik na één jaar werkloosheid, maar op dat moment is er al sprake van langdurige werkloosheid. Het is cruciaal alles op alles te zetten om mensen voordien te activeren opdat geen “littekeneffecten” ontstaan, bijvoorbeeld doordat werkgevers hen als minder gemotiveerd en minder getalenteerd gaan zien, zoals ons onderzoek aantoonde.

Om die redenen heb ik in 2018 het idee van een drastische vereenvoudiging van de uitkeringen in combinatie met een versterking van de degressiviteit in de markt gezet als een ideale arbeidsmarkthervorming voor België. Het voorstel haalde de arbeidsdeal van de regering-Michel, die van “jobs, jobs, jobs” haar credo maakte. Maar de realisering ervan sneuvelde samen met de val van deze regering.

(lees verder onder de tweet)

Sociaal rechtvaardig

Het lijkt logisch dat N-VA, CD&V, MR en Open Vld nog steeds achter deze hervorming staan. Maar PS en sp.a dus blijkbaar niet? Ik vind het vreemd, want in feite gaat het hier om een uitgesproken sociale hervorming. Om drie redenen.

Ten eerste is een versnelling van de degressiviteit niet de besparingsoperatie waarvoor sommigen haar houden. Op korte termijn heb ik ze altijd als budgetneutraal gezien: de versnelde afname wordt gecompenseerd door een hoger startniveau. In feite verschuiven de uitkeringen van wie langdurig werkloos is naar mensen die slechts een korte periode zonder baan zitten. Zo asociaal is dat toch niet? En de uitkeringen zullen niet naar een lager bodemniveau zakken. In mijn initiële voorstel was er zelfs sprake van een verhoging voor sommige groepen doordat het stelsel vereenvoudigd wordt.

Onze werkzaamheidsgraad is echt niet om aan te zien en het huidige systeem is een schoolvoorbeeld van lelijke Belgische koterijen

Ten tweede is er vanzelfsprekend het hogere doel van de hervorming: mensen naar een duurzame baan leiden vooraleer ze langdurig werkloos zijn. Wanneer deze hervorming haar job doet en de langdurige werkloosheid wordt teruggedrongen, dan is er dus een bijkomend voordeel vanuit armoedeperspectief. Een baan hebben sluit weliswaar armoede niet uit, maar het verkleint wel de kans drastisch.

Ten slotte is er de vraag wat het alternatief is voor de geplande hervorming.
Alles houden zoals het is? Neigt nogal sterk naar struisvogelpolitiek: onze werkzaamheidsgraad is echt niet om aan te zien en het huidige systeem is een schoolvoorbeeld van lelijke Belgische koterijen.
De uitkeringen laten toenemen over de tijd, zoals enkele collega’s voorstelden? Ik hoor het hen graag eens aftoetsen bij VDAB-medewerkers, die dagelijks het beste van zichzelf geven om mensen naar een baan te leiden.
Het enige echte alternatief, waar Open Vld en N-VA in het verleden al voor pleitten, is een stopzetting van de werkloosheidsuitkeringen na pakweg twee jaar. Er valt iets voor te zeggen. Buitenlands onderzoek leert immers dat een substantiële groep werklozen een baan vindt net rond het moment dat ze hun uitkering (dreigen te) verliezen. Mij lijkt het evenwel een minder goede hervorming. Omdat je op dat moment ook een grote instroom in inactiviteit zal zien: sommige mensen zullen het zoeken opgeven. En daar bevindt zich nu al het grote probleem van de Belgische arbeidsmarkt: niet zozeer ons aantal werklozen is hoog in vergelijking met het buitenland, wel het aantal inactieven. Wie pleit tegen de versnelde degressiviteit moet dan ook beseffen dat als die hervorming sneuvelt, het voorstel om na twee jaar werkloosheid de uitkeringen te stoppen snel weer op tafel komt.

Wie haalt de tekst van Peeters vanonder het stof en legt deze waar die hoort, namelijk op de federale onderhandelingstafel?

Het compromis van Kris Peeters

Ik denk dan ook dat de weerstand tegen versterking van de degressiviteit veeleer getuigt van conservatisme dan van sociaalvoelendheid. De kans is daarom groot dat de hervorming van tafel verdwijnt. De stijging van de werkzaamheidsgraad, die zowel de Vlaamse als de Waalse regering beogen, wordt dan vooral iets dat het regeerakkoord budgetmatig moest doen kloppen, maar nadien, zeker in Wallonië, nooit echt werd nagestreefd.

Wie toch een compromis wil smeden en tegelijk iets goed wil doen voor onze arbeidsmarkt, kan ik anderzijds wel nuttige literatuur aanraden: een tekst van de hand van Kris Peeters. Hij legde in het voorjaar van 2019 een concrete uitwerking voor de degressiviteit uit. Die combineerde het basisidee dat ik hierboven beschreef met een extra sociale hervorming. Daarvoor wilde hij niet alleen meer middelen richten op wie kortdurig werkloos is, ten koste van wie langdurig werkloos is, maar de toename van de laagste uitkeringen bij het begin van de werkloosheid sterker laten zijn dan de toename voor de hoogste uitkeringen. Sociaal verdedigbaar, en bovendien creëerde hij zo meer bandbreedte waarbinnen de degressiviteit ook voor de laagste uitkeringen kon spelen.

Wie haalt de tekst van Peeters vanonder het stof en legt deze waar die hoort, namelijk op de federale onderhandelingstafel?

Lees ook:

Verdienen knappe mensen meer? Onze werkexpert over de ‘schoonheidsbonus’ op de arbeidsmarkt (+)

Carl Devos: “Zal de ultieme federale regeringspoging struikelen over pyromaan Bouchez?” (+)

“Belg die werkt heeft soms amper 7 procent meer inkomen dan werkloze”: onze werkexpert legt uit hoe dat komt (+)