Waarom Sinterklaas een stoomboot heeft en waar zijn assistent vandaan komt

Sinterklaas begroet enkele enthousiaste kinderen in Antwerpen.
Klaas De Scheirder Sinterklaas begroet enkele enthousiaste kinderen in Antwerpen.
Bij veel kinderen zal de spanning stilaan niet te snijden zijn: de goede Sint is morgen weer in het land met een zak vol cadeautjes, snoep en andere verrassingen. Maar waar komt de heilige man nu echt vandaan? En wat is de roots van Zwarte Piet?

Sinterklaas is het populairst bij onze noorderburen, daar geeft zijn persoon zelfs aanleiding tot een familiefeest voor jong en oud, met pakjes en zelfgeschreven gedichten. In Vlaanderen is het alleen een festijn voor kinderen. Maar in beide gevallen brengt de bejaarde kindervriend pakjes aan al wie braaf geweest is.

Voor de oorsprong van zijn verhaal moeten we teruggaan naar de vierde eeuw leefde. Toen leefde aan de zuidelijke kust van Turkije een zekere Nicolaas van Myra. Volgens de legende stierf hij op 6 december 342. De man zelf heeft geen geschriften nagelaten, toch zijn er voldoende bewijzen die aantonen dat hij wel degelijk bestaan heeft.

Zo zou zijn naam prijken op de aanwezigheidslijsten van het eerste concilie van Nicea, een belangrijke bisschoppenvergadering in het jaar 325. Daar zou hij zelfs een belangrijke rol gespeeld hebben. Een andere aanwijzing is dat er ook in die tijd grafstenen opgedoken met de naam ‘Nicolaas’ erop. En dan is er ook zijn graf, dat vorig jaar onder een kerkgebouw in het Turkse Demre werd uitgegraven door archeologen.

Tot slot bestaat er nog een gedetailleerd verslag uit 1087 dat beschrijft hoe zeelieden zijn relieken meenamen naar de havenstad Bari, in de hiel van Italië, waarschijnlijk om aan de oprukkende islam te ontkomen. Daar start de verspreiding van het volksgeloof in de heilige over Europa. Vanaf dan wordt Nicolaas afgebeeld als de westerse bisschop, met lang wit haar en witte baard.

Sinterklaas komt nog altijd in Antwerpen aan met de stoomboot.
Laenen Sinterklaas komt nog altijd in Antwerpen aan met de stoomboot.

‘Zie ginds komt de stoomboot’

Van waar dan de associatie met Spanje en stoomboot, zoals in het liedje dat miljoenen kinderen elk jaar zingen? Want Nicolaas zou volgens historici nóóit in Spanje geweest zijn. Het verhaal dat de heilige met zijn stoomboot uit Spanje komt, verschijnt voor het eerst in 1850 in het boekje ‘Sint Nicolaas en zijn knecht’ van een zekere Jan Schenkman. De stoomboot was een modern vervoermiddel in die tijd, maar waarom Schenkman koos voor Spanje als herkomstland, is volgens kenners een raadsel. Het zou zijn oorsprong kunnen hebben in de maritieme connectie die er vroeger was tussen Europese landen.

En wanneer is zijn trouwe assistent, Zwarte Piet, er dan bijgekomen in het verhaal? En waarom is hij zwart? Voor het eerste moeten we teruggaan tot de tweede helft van de 19de eeuw. De oorsprong van het ‘Zwarte’ van Piet ligt in de middeleeuwen, toen mensen bibberend en bevend in de duivel geloofden. Zwart werd geassocieerd met het kwaad. In de middeleeuwse iconografie hadden vaak heiligen een demon met een zwartgemaakt gezicht en een duivelsmasker aan hun voeten. In de middeleeuwen speelden sommige kinderen op 6 december Sint-Niklaas, andere speelden de rol van de duivel en maakte daarom hun gezichten zwart. Die stoeten hadden geen al te best imago, want ze ontaardden in gewelddadige strooptochten.

Statussymbool

Pas eeuwen later trok de nieuwe burgerij een streep onder dat kwaadaardige beeldverhaal. Sinterklaas evolueerde tot een huiselijk feest voor brave kinderen. Piet kreeg echter heel wat verschillende kleren aangemeten, van slonzige over die van een schoorsteenveger tot meer chique varianten. Waar komt de huidige vandaan, met broek, witte kraag en muts? Opnieuw moeten we daarvoor verwijzen naar het boekje van Schenkman, dat verscheen in koloniale tijden. Toen vond men het normaal om volkeren in de kolonies te maken. Een zwarte knecht hebben was toen een statussymbool en dat was ook te zien in het boek van Schenkman, dat kleurplaten van Sinterklaas en zwarte piet bevatten.

Jan Schenkman, de auteur van het allereerste sinterklaasboekje, uit 1850
Kunststad.nl Jan Schenkman, de auteur van het allereerste sinterklaasboekje, uit 1850

Rond het einde van de negentiende eeuw begon het verhaal te circuleren dat hij zwart was door het roet van de schoorsteen. Doorheen de twintigste eeuw verandert ook zijn rol, van iemand die de kinderen schrikt moest aanjagen naar een mooi uitgedoste assistent, steeds zorgvuldiger geschminkt en de pruiken werden gekroesd. Dat ging gepaard met de veranderende opvoedingsidealen in de tijd. Maar al in de jaren ‘60 voerden zwarte gemeenschappen een harde strijd tegen de Zwarte Piet-traditie. Tot op vandaag blijft hij voor discussie zorgen. Zo is Zwarte Piet vooral in Nederland al vijf jaar het voorwerp van fikse rellen.




9 reacties

Alle reacties worden voor publicatie gelezen -en goed- of afgekeurd- door het moderatie-team van HLN. Elke reactie moet voldoen aan deze gedragsregels.
Je naam en voornaam verschijnen bij je reactie.


  • Gerard Braeckmans

    Jaja, Dirk Van Dessel en Piet kan ook niet door de schouw, want de kachel brandt. En de sint en Piet komen ook niet in november in het land en zij kunnen ook niet overal zijn. Nog iets?

  • DIRK VAN DESSEL

    Die "roetveegpiet" is nep want enkele zijn gelaat vertoont "roetvegen" terwijl zijn kostuum kraaknet blijft. Geen enkel kind kan men dat wijsmaken.

  • Jacques Eerten

    Zij die zich vasthouden aan “hun” traditie kunnen lezen dat die over de eeuwen heen veranderde. Zelfs in mijn leven. In mijn jeugd was er maar een zwarte piet en die kwam je in zijn zak steken als je stout was. En sinterklaas kwam zelf door de schouw in je huis. Natuurlijk veranderen verhalen om zich aan te passen aan de hedendaagse normen.

  • Kris VanMol

    Grappig, in het Ardens dorpje waar ik woon is zwarte piet (père fouettard) helemaal in het zwart gekleed met een zwarte bivakmuts op; echt griezelig voor de kinderen.

  • David Van Petegem

    Moesten jullie nog wat dieper graven, zou je weten dat de rol van zwarte piet betalend was.De goedheilig man nam zwarte kinderen mee om hen een cent te laten verdienen.