Heeft een aap auteursrecht? 'Aapselfie' zorgt nog steeds voor discussie

ap
Heeft een aap die selfies maakt met de camera van een natuurfotograaf nu wel of niet het auteursrecht op de foto's? Dat is nog steeds de vraag in een rechtszaak in Amerika, aangespannen namens een zwarte kuifmakaak op het Indonesische eiland Sulawesi. Intussen zit de 'maker' van de foto, Engelsman David Slater, op zwart zaad.

De zaak werd aangespannen door dierenrechtenorganisatie PETA (People for the Ethical Treatment of Animals). Die is van mening dat de zwarte kuifmakaak die de selfies maakte - in 2011 op het Indonesische eiland Sulawesi met de camera van een Britse natuurfotograaf - het auteursrecht op de foto's heeft. Publicatie van de selfies in het boek van de fotograaf is volgens PETA dan ook een schending van het auteursrecht van de aap. Om die reden sleepte de dierenrechtenorganisatie fotograaf David Slater en de uitgever van zijn boek, zelfpublicatieplatform Blurb uit San Francisco, voor de rechter. Namens de aap.

De federale rechter oordeelde begin vorig jaar dat een aap geen zaak kan aanspannen omdat dieren geen auteursrechten kunnen hebben op foto's, ook niet als het gaat om selfies. Volgens de rechter is het aan de Amerikaanse president en het Congres om verandering te brengen in de huidige regels. 'Als zij vinden dat dieren het recht op auteursrecht moeten hebben', aldus de federale rechter in een toelichting op zijn vonnis.

'Auteursrecht in de ruimste zin'

PETA tekende hoger beroep aan tegen die uitspraak. De dierenrechtenorganisatie legde gisteren voor het Hof van Beroep in San Francisco uit waarom. Volgens advocaat David Schwarz komt de zaak neer op één simpel feit: foto's kunnen auteursrechtelijk worden beschermd en de maker van de selfies is de destijds zes jaar oude zwartkuifmakaak Naruto. "Het woord auteursrecht moet worden uitgelegd in de ruimste zin'', zo betoogde hij voor de beroepsrechters.

Die laatsten ondervroegen de advocaat uitgebreid over de vraag waarop de dierenrechtenorganisatie zich baseert om de aap in de rechtszaal te kunnen vertegenwoordigen. "Je bekommeren om een dier is niet genoeg om te kunnen spreken van een 'next friend relatie' die vereist is voor zo'n juridische vertegenwoordiging'', zo luidde het. Tot een uitspraak kwam het beroepshof nog niet, meldt persbureau AP.

Financieel aan de grond

De Britse natuurfotograaf David Slater was niet aanwezig bij de hoorzitting. Hij heeft naar eigen zeggen niet genoeg geld voor een ticket naar de Amerikaanse westkust.

Slater kan het zich financieel evenmin veroorloven om zijn door de zwarte kuifmakaak vernielde fotoapparatuur te vervangen en de advocaat te betalen die hem verdedigt sinds hij in 2015 door PETA voor de rechter werd gesleept.

"Ik zoek een andere manier dan fotografie om geld te verdienen. Ik probeer om tenniscoach te worden'', zo zegt hij vandaag in The Guardian. "Ik denk er zelfs over om hondenuitlater te worden. Ik verdien momenteel niet eens genoeg geld om inkomstenbelasting te kunnen betalen.''

Overleven als freelancer is voor elke fotograaf lastig maar de situatie van Slater is extra pijnlijk omdat financiële onafhankelijkheid en een onbezorgd leven voor hem binnen handbereik lagen. "Elke fotograaf droomt van een foto zoals deze'', zei hij verwijzend naar de selfie van de zwarte kuifmakaak die met ontblote tanden in de lens grijnst. "Als iedereen die de foto de afgelopen jaren publiceerde mij een pond zou hebben betaald dan had ik nu waarschijnlijk 40 miljoen op mijn rekening staan. De opbrengst van de selfies had mij in een financieel comfortabele situatie moeten brengen maar daarvan is allerminst sprake'', verzucht Slater in de Britse krant.

In plaats van te kunnen genieten van zijn succes is de Britse natuurfotograaf verwikkeld in juridisch getouwtrek over de vraag wie het auteursrecht op de apenselfies heeft. "Ik denk er serieus over om het bijltje erbij neer te gooien'', aldus David Slater.

Als iedereen die de foto publiceerde mij een pond zou hebben betaald, dan had ik nu waarschijnlijk 40 miljoen op mijn rekening staan

David Slater, natuurfotograaf

"Niet Naruto maar vrouwtje Ella nam de foto's"

De Brit houdt vol dat hij het auteursrecht heeft op de selfies die de aap maakte. Dit omdat hij de opstelling bedacht waardoor het beest in de verleiding kwam om de foto's te maken. Slater zette zijn fotocamera op een driepoot, verstopte zich en zag hoe de zwartkuifmakaak er met de camera vandoor ging. Toen de natuurfotograaf het toestel terugvond, zag hij tot zijn grote tevredenheid dat de aap - volgens hem niet het mannetje Naruto maar vrouwtje Ella - honderden selfies had gemaakt. Vele waren wazig, bij andere waren lucht en grond gefotografeerd maar er zaten ook prachtige zelfportretten tussen. Die gingen de wereld over. 

Slater zag 'zijn' foto niet veel later rechtenvrij verschijnen op Wikimedia, de meertalige website die als centraal archief fungeert van de Wikipedia Foundation. De Brit eiste dat de afbeelding van de site werd verwijderd en dat hij ervoor betaald zou krijgen. Wikimedia weigerde dat vanuit de gedachte dat de aap toevallig op de sluiterknop drukte. Volgens Slaters advocaat was daarvan geen sprake omdat de dieren gewend waren aan camera's. De zwartkuifmakaak in kwestie drukte volgens hem bewust op de knop van de fotocamera toen het dier zichzelf weerspiegeld zag in de lens.

De 'aapselfie' staat op de Wikipediapagina van zijn soort de Kuifmakaak
Screenshot De 'aapselfie' staat op de Wikipediapagina van zijn soort de Kuifmakaak

Auteursrechtenbureau: geen auteursrechtelijk bescherming

Het Amerikaanse Auteursrechtenbureau verklaarde in 2014 in nieuwe richtlijnen dat werken zoals foto's, teksten of kunst gemaakt door 'de natuur, dieren of planten' niet in aanmerking komen voor auteursrechtelijke bescherming. In de ruim 1.200 pagina's tellende update, de eerste in ruim 20 jaar, zegt de instelling alleen auteursrechtelijke claims te aanvaarden voor werken gemaakt door mensen. Materiaal geproduceerd door 'bovennatuurlijke of goddelijke wezens' wordt uitdrukkelijk uitgesloten van rechtenbescherming.

In een lijst met voorbeelden van verboden claims noemt het Auteursrechtenbureau expliciet 'een foto gemaakt door een aap', een duidelijke verwijzing naar de discussie over de selfie van de zwartkuifmakaak van Slater.