Kernenergie in derde wereld: de valkuilen

We bevinden ons vandaag op een kruispunt van beslissingen over de energievoorzieningen voor de toekomst. De ontwikkelingslanden hebben een groeiende nood aan energie, mondiaal is er de klimaatopwarming die moet bestreden worden en het einde van de voorraad petroleum is in zicht. Aziatische en Afrikaanse landen maken zich dan ook op voor een toekomst met kernenergie. Maar is dit wel de juiste weg om te bewandelen? Er bevinden zich immers een hele reeks valkuilen op het pad.

Vorig jaar toonden minstens veertig ontwikkelingslanden interesse voor kernenergie bij het Internationaal Atoomenergie Agentschap (IAEA), dat namens de VN de noodzakelijke inspecties doet en over nucleaire programma's waakt. Zo'n 44 centrales zijn vandaag in opbouw, het merendeel in Azië -vooral in China en India. Na Japan en Zuid-Korea is China de derde grootste kernenergieproducent van Azië, met negen kerncentrales in werking. Kernenergie is er de derde belangrijkste energiebron geworden, na steenkool en waterkracht. Tegen 2020 wil China zijn nucleaire capaciteit maar liefst vervijfvoudigen in vergelijking met 2005.

Midden-Oosten en Noord-Afrika
Koeweit, Bahrein, Libië, Algerije, Marokko en Jordanië zijn allemaal plannen aan het uitwerken. Turkije en Egypte zijn opnieuw geïnteresseerd en willen elk zeven centrales bouwen. Hun redenering, volgens sommigen, is dat de olie in de toekomst zo duur gaat worden, dat het financieel meer rendeert die te verkopen en voor eigen consumptie een alternatief te voorzien.

Afrika
Afrika gebruikt vandaag nauwelijks 3,1 procent van de elektriciteitsproductie in de wereld en heeft werkelijk een grote nood aan energietechnologie. Het enige Afrikaanse land dat kernenergie produceert, is Zuid-Afrika (dat trouwens zestig procent van Afrika's energie genereert). Half maart tekende het Russische staatsbedrijf Rosatom een principeakkoord met Nigeria om samen te werken rond het vreedzaam gebruik van kernenergie, inclusief de bouw van nucleaire centrales. Zelfs het straatarme en onstabiele Jemen wil een kernreactor bouwen.

In maart jongstleden verkondigde de Franse president Nicolas Sarkozy nog dat de derde wereld kernenergie moet omarmen en dat rijke landen daartoe moeten geld uitlenen. Is kernenergie dan daadwerkelijk een goede oplossing voor de derde wereld? We overlopen de mogelijke valkuilen.

Kernenergie is duur
De nucleaire sector gaat er prat op dat kernenergie redelijk goedkoop is om te produceren. De praktijk bewijst echter het tegendeel. De productie van nucleaire energie blijkt een zware financiële last te zijn voor regeringen en belastingbetalers. Reken op drie tot vijf miljard euro om een kerncentrale uit de grond te stampen. Het wordt vaak omschreven als "de duurste manier om water aan de kook te brengen."

Het is niet ongebruikelijk dat de kost van de bouw van een kerncentrale het oorspronkelijk voorziene budget driemaal overschrijdt.  Kernenergie is bovendien een schoolvoorbeeld van een industriële activiteit die de winsten privatiseert en de kosten socialiseert. Niet ideaal dus voor ontwikkelingslanden die op zich al verzuipen in de schulden.

Bouw kerncentrale duurt lang
Het duurt gemiddeld 100 maanden vooraleer een kerncentrale operationeel is. Soms kan dit zelfs uitlopen tot meer dan twintig jaar. Argentinië begon in 1981 met de bouw van de Atucha II reactor maar hij functioneert nog steeds niet. In Tsjechië was de kerncentrale van Temelin uiteindelijk pas tien jaar later klaar dan gepland. In Finland is men nog maar drie jaar bezig met de bouw van de Olkiluoto centrale maar de planning blijkt al drie achter te zitten op schema. Kernenergie is dus zeker geen snelle manier om aan de stijgende energiebehoeften van de derde wereld te voldoen. Bovendien staat de steeds langere bouwduur gelijk met stijgende kosten.

Geen energie-onafhankelijkheid
Nucleaire technologie verwerven is zowat een statussymbool geworden. Een (ontwikkelings)land dat voor kernenergie kiest, zal helaas afhangen van een handvol landen die de nucleaire cyclus volledig controleren. Uranium is immers een kostbaar goed dat gemonopiliseerd wordt door een paar staten waardoor de prijs ervan uiterst volatiel kan zijn. Hetzelfde geldt voor de kennis i.v.m. deze technologie en de beschikbaarheid van vervangingsonderdelen voor de kerncentrale.

Geen extra jobs
De productie van kernenergie is allerminst arbeidsintensief en de vereiste arbeidskrachten moeten hoog opgeleid zijn. Hierdoor zal de gecreëerde werkgelegenheid bij de plaatselijke bevolking in ontwikkelingslanden uiterst miniem zijn.

Kernwapens
Kernenergie is zowel historisch, technisch als institutioneel onlosmakelijk gelinkt aan de productie van atoomwapens. Kernenergie is een 'spin off'-product van de ontwikkeling van de atoombom. Ongebreidelde uitbreiding van de civiele nucleaire installaties wereldwijd betekent een groter gevaar voor de verspreiding van kernwapens.

Bepaalde ontwikkelingslanden hebben dan ook in het verleden al de ambitie kenbaar gemaakt om atoomwapens te ontwikkelen. Toch kan niemand een land verbieden kerncentrales te bouwen. In het non-proliferatieverdrag van 1968, dat de verspreiding van kernwapens moet tegengaan, staat dat elk land het recht heeft om kernenergie te ontwikkelen voor civiele doeleinden. Voorwaarde is wel dat het Internationaal Atoomagenschap inspecties kan uitvoeren en dat er informatie en transparantie is over de programma's.

India en Pakistan haalden volledig legaal de infrastructuur voor een zogenaamd 'civiel' kernenergiepark binnen, maar ontwikkelden dankzij die materialen, kennis en expertise de atoombom.

Een duurzame en onafhankelijke piste volgen
De beslissingen die vandaag genomen worden, zullen de economie en het uitzicht van de samenleving voor de komende decennia bepalen. Op de lange termijn is kernenergie, vanwege de beperkte voorraad uranium, ook geen duurzame optie. Volgens de VN is er nu nog genoeg uranium voor ongeveer 50 jaar. Verder zijn kerncentrales extreem duur om te bouwen en weet men nog vrijwel niets van de te verwachten kosten (en problemen) bij de ontmanteling als de kerncentrale zijn maximale levensduur bereikt heeft.

Dus in plaats van uitsluitend te gaan investeren in een kostbare en doodlopende weg, kunnen ontwikkelingslanden beter hun kennis en kunde vergroten betreffende duurzame engergiebronnen zoals wind-, water- en zonne-energie. Zo kunnen ze aan hun energiebehoeften voldoen volgens hun eigen voorwaarden en zo onafhankelijk mogelijk, zonder valkuilen. (hlnsydney/kve)

Morgen belicht Planet Watch in de laatste aflevering van dit dossier de landen die kernenergie hebben afgezworen ten voordele van alternatieve energiebronnen.