Overbevissing en vervuiling zijn twee enorme problemen voor onze oceanen. Vandaag gaan we in onze reeks over de teloorgang van de zeeën dieper in op een derde: invasieve soorten. Dat is de biologische term voor planten en dieren die zich ergens gevestigd hebben waar ze niet thuishoren en die een gevaar vormen voor het ecosysteem dat ze binnendringen. Gevaarlijke exoten dus, en hoofdrolspelers in wat biologen de zesde massa-extinctie op onze planeet noemen.
In de baai van San Francisco, aan de andere kant van de wereld, leven vandaag de dag meer uitheemse dan inheemse soorten. Op 1.000 verschillende vissoorten, ongewervelden en zeezoogdieren bleken er 639 geïntroduceerd sinds 16 november 1542, toen Juan Rodriguez Cabrillo er voor het eerst een anker uitgooide. In de St Lawrence River, 15 minuten stappen van de HLN.BE-redactie in Montreal, is 60 procent van alle leven exotisch, meegelift op schepen die van de zee naar de Grote Meren varen.
In dat ballastwater zitten gemiddeld vijftig soorten zee-organismen, gaande van mosselen, bacteria, zeewier, diatomees, schelpen, kreeften, garnalen en behoorlijk grote vissen. Matrozen aan boord doden vaak de tijd door te vissen in de ballasttanks.
Terwijl u dit leest zijn er 7.000 verschillende invasieve soorten onderweg in de elf miljard ton ballastwater aan boord van schepen die op de oceanen dobberen. De Middellandse Zee is een hotspot met 30 procent van 's werelds maritiem verkeer. Elke vier weken wordt er een nieuwe soort gevonden die niet inheems is. Door dat drukke verkeer is de Middellandse Zee ook een belangrijke exporteur van illegal aliens geworden.
De giftige méditerraanse alg Prorocentrum minimum veroorzaakt ondertussen red tides (giftige algenbloeien) in Azië, Australië en de VS. Die giftige algenbloeien komen tien keer meer voor dan 60 jaar geleden.
egenwoordig krijgt de regio jaarlijks af te rekenen met een red tide van Karenia brevis, en die HAB's (harmful algal blooms) duren vaak maanden. Dode vissen en zelfs zeekoeien spoelen dan aan op de stranden. Ze veroorzaken ook een brandend gevoel in de ogen van kustbewoners, en verhogen het aantal gevallen van asthma, chronische sinusitis en longontstekingen. Surfers die in zo'n red tide verzeilen en een slok binnendeden omschrijven het "alsof iemand pepperspray in je mond spuit
Er zijn vijf momenten van massaal uitsterven bekend. Het meest dramatische gebeurde 251 miljoen jaar geleden bij de overgang van het Perm naar het Trias. 95 procent van alle in zee levende soorten stierf toen uit. Bij de laatste massa-extinctie, ongeveer 65 miljoen jaar geleden, verdwenen onder meer alle dinosauriërs.
Volgens de meeste biologen bevinden we ons momenteel in de eerste fase van een zesde golf van massaal uitsterven. Ze schatten dat ongeveer 20 procent van alle nu levende soorten kan uitsterven binnen 30 jaar (rond 2028) en dat over 100 jaar ongeveer de helft van alle soorten op aarde dezelfde weg op gaat.
Onze schuld
Deze keer is, draai het of keer het zoals u wil, daar maar één verantwoordelijke voor: de mens. We vernielen of verkleinen de leefruimte van andere soorten, vervuilen die, of we maken ze gewoon dood om op te eten, of nog erger, voor ons amusement.
Dat gaat volgens de wetenschap leiden naar een nieuw tijdperk, dat ze wel eens het Homogeceen noemen, en waarin de wereld wordt gedomineerd door enkele soorten. Invasieve soorten versnellen dat proces; en de meeste verspreiden zich door toedoen van de mens.
Vikings en strandgapers
We zijn daar al een poosje mee bezig. Al van zo lang de mens reist, heeft hij lifters meegenomen. Zo hebben we nu het bewijs dat de vikings Amerika ontdekten omdat strandgapers (Mya arenaria) zich daar vastzogen op de zijkanten van hun houten drakkars. Na het Tigliaan waren die uitgestorven in Europa maar blijven ze voortleven aan de Amerikaanse kant van de Atlantische Oceaan. Die strandgapers zijn via de drakkars terug in Europa gekomen, weten we nu.
Russische roulette met nijlbaars
Meestal beseffen we niet eens dat we soorten meenemen. Maar soms nemen we bewust het pistool in handen bij het spelen van deze ecologische russische roulette. Met een emmer vol vis en veel goede bedoelingen startte in de jaren vijftig het uitzetten van nijlbaarzen in het Victoriameer. Het grootste meer van Afrika en het op één na grootste zoetwatermeer op aarde, meer dan twee keer groter dan België.
De bedoeling was om de nijlbaars te gebruiken voor de commerciële visserij, en zo de armoede en honger in Tanzania, Oeganda en Kenia te bestrijden. Binnen de kortste keren vrat de nijlbaars honderden andere soorten vis naar de geschiedenisboeken.
Wapens voor vis
De ontwrichting van het ecosysteem veroorzaakte ook een ramp op socio-economisch vlak. De industriële visserij op nijlbaars bracht miljoenen export-dollars op, maar duizenden kleine vissers verloren hun traditionele inkomen. De industrie die ontstond rond de nijlbaars - hij wordt ter plaatse gefileerd en dan naar onder meer Europa gevlogen - zorgde voor een bevolkingsexplosie rond het meer: in dertig jaar tijd vervijfvoudigde die.
Meer volk betekende meer armoede, gewapende conflicten, drugs en prostitutie. De bekroonde documentaire 'Darwin's Nightmare' toonde hoe dezelfde vliegtuigen waarin de vis naar Europa werd gebracht vaak met wapens en munitie terugvlogen.
Daar gaat het woud
De nijlbaars veroorzaakt ook een ecologische ramp aan land. De soort is moeilijk te drogen, omdat het een vettere vis is dan de lokale cichliden. Daardoor stijgt de vraag naar brandhout, wat leidt tot ontbossing, wat dan weer voor de vervuiling en verwoesting van een tweede ecosysteem zorgt.
San Francisco & Montreal
In de baai van San Francisco, aan de andere kant van de wereld, leven vandaag de dag meer uitheemse dan inheemse soorten. Op 1.000 verschillende vissoorten, ongewervelden en zeezoogdieren bleken er 639 geïntroduceerd sinds 16 november 1542, toen Juan Rodriguez Cabrillo er voor het eerst een anker uitgooide. In de St Lawrence River, 15 minuten stappen van de HLN.BE-redactie in Montreal, is 60 procent van alle leven exotisch, meegelift op schepen die van de oceaan naar de Grote Meren varen.
Het probleem met ballast
Zoals gezegd zijn we dus al een poosje bezig om planten en dieren naar plaatsen te brengen waar ze niet horen, alleen, we doen het steeds vaker, grondiger en op almaar grotere schaal. Aan het einde van de negentiende eeuw begonnen schepen over te schakelen naar water in plaats van bijvoorbeeld stenen of zand als ballast om de stabiliteit van een schip te verhogen. De nieuwe stalen reuzen zogen honderdduizenden liters water op in één haven en loosden dat weer in een andere, aan de andere kant van de wereld.
Geen wonder
Op dit ogenblik zijn de grootste supertankers 380 meter lang. Ze kunnen meer dan 500.000 ton olie laden. Zo'n lege olietanker moet dan ook een massa ballastwater meenemen op de terugreis. In dat ballastwater zitten gemiddeld vijftig soorten zee-organismen, gaande van mosselen, bacteria, zeewier, diatomees, schelpen, kreeften, garnalen en behoorlijk grote vissen. Matrozen aan boord doden vaak de tijd door te vissen in de ballasttanks. Het scheepvaartverkeer is wereldwijd vertienvoudigd sinds 1950 en meer dan 80 procent van alle goederen passeert over zee. Dat organismen op vreemde plaatsen belanden, is geen wonder.
Elk vier weken een invasie in de Middellandse Zee
Terwijl u dit leest zijn er 7.000 verschillende invasieve soorten onderweg in de elf miljard ton ballastwater aan boord van schepen die op de oceanen dobberen. De Middellandse Zee is een hotspot met 30 procent van 's werelds maritiem verkeer. Elke vier weken wordt er een nieuwe soort gevonden die niet inheems is. Door dat drukke verkeer is de Middellandse Zee ook een belangrijke exporteur van 'illegal aliens' geworden.
"Alsof iemand pepperspray in je mond spuit"
De giftige mediterrane alg Prorocentrum minimum veroorzaakt ondertussen red tides (giftige algenbloeien) in Azië, Australië en de VS. Die giftige algenbloeien komen tien keer meer voor dan 60 jaar geleden. Karenia brevis is een algensoort die wanneer ze 'bloeit' uiterst giftige brevetoxines produceert. Dat gebeurde voor de kusten van Florida en Texas om de tien jaar, zo stelden de Spaanse ontdekkingsreizigers in de 17de eeuw al vast.
Tegenwoordig krijgt de regio jaarlijks af te rekenen met een red tide van Karenia brevis, en die HAB's (harmful algal blooms) duren vaak maanden. Dode vissen en zelfs zeekoeien spoelen dan aan op de stranden. Ze veroorzaken ook een branderig gevoel in de ogen van kustbewoners, en verhogen het aantal gevallen van astma, chronische sinusitis en longontstekingen. Surfers die in zo'n red tide verzeilen en een slok binnenkregen, omschrijven het "alsof iemand pepperspray in je mond spuit".
Opwarming helpt een handje
Marinebioloog Jean-Georges Harmelin van het oceanografisch instituut in Marseille maakt zich vooral zorgen over de combinatie van verspreiding door ballastwater en de opwarming van de Middellandse Zee: de jongste 30 jaar met bijna 1 graad. Het lijkt niks, maar volgens Harmelin duikt hij vandaag de dag "in een andere zee": de grote roggen en de haaien zijn verdwenen, de kreeften en zeespinnen ook. Hoorn- en andere koralen verdwijnen, net als sponzen. In de plaats rukken bijvoorbeeld tandbrasems op vanuit subtropische wateren. En voor de meeste vissen giftige zeegrassen zoals Caulerpa racemosa.
Kwestie van kleur
Invasieve zeegrassen moeten zelfs niet giftig zijn, hun kleur alleen al kan noodlottig zijn voor bepaalde vissen. De bruine schorpioenvis (rascasse) bijvoorbeeld kan zich verschuilen in Posidonia oceanica, het zeegras dat thuishoort in de Middellandse Zee. Maar in een veld van invasieve fluogroene grassen valt hij even hard op als een blikje Coca-Cola.
Oplossingen
Er zijn manieren om de verspreiding van invasieve soorten door ballastwater te stoppen. Het opwarmen van dat ballastwater zou al veel organismen doden bijvoorbeeld. Nog simpeler is om schepen te verplichten hun ballastwater te lozen ver van de kust, riviermondingen of koraalriffen. In Californië is het bijvoorbeeld verplicht sinds vorig jaar. De VN-organisatie die verantwoordelijk is voor de scheepvaart, de International Maritime Organization (IMO) heeft in februari 2004 de ballastwater-conventie aangenomen met verplichte richtlijnen. Tegen 2016 moet uiteindelijk op alle grote zeeschepen het ballastwater worden behandeld in daartoe aan boord geplaatste installaties. En wie die niet aan boord heeft, moet dumpen 200 mijl voor de kust in water dat 2.000 meter diep is.
Dat klinkt veelbelovend, maar is het niet. Het overgrote deel van de zeeschepen heeft nog geen behandelingsinstallatie aan boord. Bovendien hebben slechts 30 landen de conventie ondertekend, en die vertegenwoordigen amper 35 procent van het scheepvaartverkeer. Schepen die varen onder FOC's (flags of convenience, bijvoorbeeld Panamese vlag) vallen ook buiten het reglement.
Politieke moed
Wat alweer ontbreekt, is politieke moed. Even stoppen om ver van de haven ballastwater te vervangen, is een tijdrovende bezigheid. En tijd kost geld. Veel meer geld blijkbaar dan de prijs van het lobbywerk vanwege de scheepvaardij tegen strengere wetten. De Amerikanen hebben nochtans uitgerekend dat invasieve soorten elk jaar voor 69 miljard dollar schade berokkenen in de VS alleen. Economie en de oceanen, het is een raar verhaal. (mvl)
